Ka Rukom Sumar Dawai Kynbat U Khun Khasi Naduh Hyndai Hynthai

Dr Bakhiamon Rynjah

Da I U khun khasi khara u long u briew uba tip bad uba shemphang shibun shaphang ka rukom sumar dawai kynbat naduh hyndai hynthai namar u im ha ka mariang bad u shongskul ruh ha ka, dei ka mariang kaba hikai bad ïarap ïa u ha ka jingim ba mana la ka sngi ha baroh ki liang. Kamariang ha u Khasi ka long ka Hospital kaba khraw nama ha ka don kyrhai ki dawai dashin kiba biang ki ban ïarap ïa u ban sumar ne pynkhiah ïa kino kino ki jingpang bad jingshitom ka met. Hynrei kum u briew uba tipbriew tip blei ka dawai ka ïaid ryngkat ryngkat bad ka nia. Ka jutang ba u da pan da tang ha u Nongbuh nongthaw ba un kyrshan bor na lyndet khnang ba kita ki dawai dashin kin trei kam.
Ngan ñiew khmat khyndiat halor ki dawai kynbat ba kham pyndonkam kynrei hapdeng u khun khasi khara kat na kaba nga lum jingtip na kylleng ka bri u hynñiewtrep bad na kiwei pat ki ri ruh kumjuh kumne harum:

  1. Shynrai im – La ju pyndonkam haba jyrhoh da kaba shet pynthnam shi pela ka dud, 2 ne 3 lyngkniap stang u shynrai im bad shiteng pela ka ngap mynstep bad mynmiet . Da kaba leh kumta kan ïarap ruh ïa ka jingïohthiah bha mynmiet.
    Haba pang ñiang tyrsim la ju tylliat 2 inshi u shynrai im bad khleh lang shiteng shamoit duna ka ngap sa sop na ka tyrsim ba pang.
    Ha basuh bad at pdu ka kpoh la ju dung shi inshi u shynrai im sa khleh lang ka um bad ka dpei khyndiat hadien sa pyndih ïa u nongpang ban pynjah ïa ka jingsuh, jingkynroi prie bad at pdu ka kpoh.
  2. Sohkwit ne Sohpura – La ju khot sohpura namar une u soh u pura nadong shadong khlem lehnohei tang khyndiat ruh naduh snep haduh shyieng bad soh ruh. Ïa u snep ba nalor
    la ju shet ne phon ha um ban sum ban lait na ka jingsma syep ka met, ïa ka syrtap ba ar ba la khot jalieh la ju pyndonkam ban shet jingtah lah ban shet kylla bad u dai ne dohkha ym tang ba u shngiam hynrei u ïarap ruh ïa ka kpoh. Ïa u shyieng la u pyndonkam ban dih haba suh ne kynroi prie da kaba tylliat ne dung sa khleh bad ka um. Katba ïa um ba pynmih na u soh la ju pyndonkam ha kaba ban pynsleh ne kyllan ïa kiba don jingshit ha ka met haba baïong khlieh da kaba khleh lang ka umsying bad umphniang bam.
  3. Sla Phankaro ne phan thiang – La ju pyndonkam ïa kiba duna snam bad eh kpoh ne eit dang da kaba dih da ka um ba la phon shiteng pela hadien ba dep bamja step bad ja miet.
  4. Langtana ne Bat Japan – Ïa une u jait kynbat lah ban shem kynrei kylleng ka ri Khasi bad Jaiñtia la ju pyndonkam na ka bynta kiba pang kpoh khamtam ka pynhiar bad suhot ban dih ïa u hap ban shu dung ne tylliat saw sla ki langtana shynrang bad san sla ki langtana kynthei. Ki angtana shynrang ki kham jrong lynshir wan dur itynnad ki sla katba ki kynthei k kham pyllun ba ïar. Nalor kata la ju pyndonkam ruh ban sop haba mong bad mynsaw da kaba dung ne tylliat bad sop na ka jaka ba mynsaw, haba ur ba hap bad kum ot ne kum pom. U kham khlaiñ bad kham donbor ban set snam palat ban ïa ka Aiodin.
  5. Pathi/Tympew – La ju pyndonkam da kaba shu phon ne tylliat ban pyndih ïa kiba pang shini, dih ar shamoit heh arsien hadien ba la dep bam. Wat haba pyndap ka kpoh ruh haba shah sabuit la ju syrpud lai sien laiwait na kamon sha kadiang na kpoh hadien kata ki kynphui lsien bad sa thang ha ding bad tep dpei lai dong. Haba dei ki shim shi sla u tympew, shiteng shamoit u dpei, shikhmut shamoit u shynrai bad shiteng pela ka um tang shiphang ka jingsuh kan hiar.
  6. Ka Pashor Kait /siar kait(Banana flower) – La ju pyndonkam haba suhot bad suh jyndong da kaba phon bad dih ïa ka um kan ïarap shibun ïa ka leit khyndew bad leit pynjhieh.
  7. Ka Tham phud wah ( fresh water crab)- La ju pyndonkam na ka bynta ka jyrhoh bad sahiaw da kaba sdieh shroiñ malu mala sa bam.
  8. Ñiangkalaw(Cockroach)– La ju pyndonkam ban suma ïa kiba jyrhoh rkhiang bad sahiaw da kaba bam im, sdieh ne shut hang ha rnga ding.
  9. Ka um ngap (Honey) – Ka um ngap ka long ka jingbam ba bang, bathiang bad ba sngiam shibun. La ju pyndonkam ha kiba bun ki bynta bad ai jingkoit jingkhiah ïa ka met u briew. Ïa kiba jem shyieng la ju ai ba kin bam da kaba tah lang bad ka shriew. Ka ïarap shibun na ka bynta ki khynnah bad ki tymmen ban pynbiang ïa ka jingdonkam ka met jong ki.
    Haba ur hap ne takhuh la ju bthah da ki longshuwa ban tah kloi lan da ka ngap ban lait na ka jngem snam ban lang snam.
  10. Kubi(Cabbage) – U kubi u dei uwei na ki jait hjur ba ngi ju ïabam paidbah, u dei u jhur u ba bang bad ïarap ban tei ïa kiba bun ki dkhot met khamtam ïa u klongsnam, namar u ïarap ban pynkhuid ïa ka snam haka met u briew. Ym tang katta hynrei la pyndonkam ruh ban sop ban spaiñ haba ktha ki mat ki pung da kaba kyllan shwa ka umphniang bam ba la khleh bad ka kynja Vicks ne Amrutanjan na ka jaka ba ktha, hadien kata sa sop da u kubi bad teh sbak da ka jaiñ bad ieh baroh shimiet sa law haduh mynstep. U ïarap shibun ban pynjah ïa ka jingktha bad pynpra ïa ka nam sniew ba don hapoh.
  11. U kajor(Carrot) – U dei uwei na ki jait jhur ba ïarap bha ha kaba pynkhuid ïa ka snam, ka um ba mih na u kajor ka ïarap ban pynkhlaiñ ïa ka nierbah khnang ban pynbiang ïa ka um kaba don ha ki snier. Ka ïarap ruh na ka bynbta ban pynkhlaiñ ïa ki thied khmat bad pynum ïa ka sniehdoh. Kaba bam im ïa u ka pynbha ïa ki bniat, ïarap na ka jingeh kpoh, jingphler ki snier bad jingsuh. Kaba phon syrwa ïa une u jhur ka ïada na ka jingpang prie bad pynhiar.
    Don bun kiwei pat ki jhur, ki soh, ki sla dieng , ka khyndew bad ki khleiñba la pyndonkam ha kaba sumar ïa kiba bunjait ki jingpang. Namar u khun Khasi khara u long uba ieit ïa ka mariang ma ka ka kylla long ka Library bad ka Hospital na ka bynta jong u ha man la ki khep ka jingdonkam u phai sha ka mariang bad u ïoh kyrhai ki dawai dashin ban sumar ban pynkhiah ïa ki jingpang ba bunjait bun rukom.

Dr Bakhiamon Rynjah is an eminent Author, who writes in Khasi as well as English. She Heads the Khasi Department of Umshyrpi College. She started taking interest in herbs and indigenous medicine from a very early age. Apart from teaching and writing she shares her knowledge in traditional home remedies among her acquaintances.

To Ngin Burom Ïa La Ka Ktien

Napdeng ki jinglap kiba u briew u la lah ban kot, ha ka jingïaksaid jong u ban pyntyllun ïa ka longbynriew ha pneh jong ka mariang, kiba hakhmat eh kidei kine ar: ka jinglap ïa ka ding bad ka jinglap ïa ka ktien. Haba u briew, ha ka juk maw, u la lap ïa ka ding bad tip ïa ka bor jong ka, ka lad ka la plie wang ïa u ban nang kham long kynrad shuhshuh halor kiwei pat ki jait jingthaw ha ka mariang, bad ban nang ïoh ki lad ban kham pynsuk ïa la ka jingim. Ha kawei pat ka liang, ngim tip tikna mynno u briew u la sdang ban ïasngewthuh bad la u parabriew da ka lad jong ka ktien; hynrei naduh ba u la sdang ban leh kumta, ka khongdong-bah ka la ju long ha ka lynti ïaid jong ka longbynriew.

Katba ka ding ka sah kumjuh ha ka jinglong tynrai jong ka naduh kulong-kumah haduh mynta, bad naduh kawei ka kut jaka sha kawei pat, ka ktien pat, namar ba ka mih na ka jabieng bad ka dohnud briew, ka duh noh ïa ka jinglong kawei ne shitylli jong ka, bad ka shah saiñdur bad ka paitpnat katkum ka jinglong-jingman jong ki jaka ba kano-kano ka kynhun bynriew ka poi buhai shnong ne poi shong shipor. Ngim lah ban kren tikna, dei ka jaidbynriew kaba pynkha ïa ka ktien ne dei ka ktien kaba pynlong lynnong ïa kano kano ka kynhun kat haduh ba kata ka kynhun kan kylla long jaidbynriew. La ka long kumno-kumno ruh, ngi sngewthuh ba ka don ka jingiadei kaba jan tam hapdeng ka jaidbynriew bad ka ktien ba kata ka jaidbynriew ka ïeng bad pynithuh ialade sha kiwei.
Bad dei namar ba ki sngewthuh ïa kane ka jingiadei ba ki jaidbynriew kylleng-kylleng, naduh hyndai bah, ki ïaleh ban pynsah bad tyngkai ïa la ka jong ka ktien. Ki sngewthuh ba kin ym lah ban pynsah ïa la ka ktien lada kim pynmih ki dak-ki shin ne lada ka ktien jong ki kam paw ha ki dur. Kumta, ha la ki jong ki jong ki rukom, ki briew ki pruid, ki stah, ban ai ka dur kaba paw ïa la ka ktien, khnang ban pynsah ïa ka na ka bynta la ki pateng ba ka jaidbynriew kan ïai bteng. Kumta, suki-suki, na ka ktien-kren u briew u san sha ka ktien-thoh. Dei ka ktien-thoh kaba teh ïa ka jaidbynriew, namar dei ma ka kaba lum bad song ban tyngkai ïa ka snap jong ka jaidbynriew.
Ka History ka ïathuh ba haba kano-kano ka jaidbynriew ka ïeng rasong bad jop pyrthei, ka ktien jong kata ka jaidbynriew ka sar naphang bad lynshop noh sharud ïa ki ktien jong ki jaidbynriew kiba shah jop. Bad ngi shem ruh ba haba ka ktien jong kano-kano ka jaidbynriew ka shah bam-hynroh, ka kolshor jong kata ka jaidbynriew ruh ka dkhaw. Mynba ki Greek ki synshar pyrthei, ka ktien Greek ka ïeng rasong bad ka kolshor Greek ka tap syrngiew ïa ka pyrthei sepngi. Nangta, ynda ki Roman ki leh traikhlieh dei ka ktien Latin kaba thaw pyrthei. Ha ka juk thymmai, ha ki por ba ka Ri Bilat ka ïoh jaka ha ki dong pyrthei baroh, ka ktien English ka la kylla long ka bor saiñ-pyrthei haduh ba ka shop artat ïa ka Latin sha thliew jingtep (kata haba kren kyllum). Ha kum kine ki por, ha kiba ki jaidbynriew badonbor ki pynkylla hima ialade, ki ktien jong ki jaidbynriew rit-paid kim shym la lah ban kyrda ialade na ka umsaw. Kumta, ryngkat bad ka ktien, ka jinglong kyrpang jong kita ki jaidbynriew ruh ka ngam bad ïap-jyllop noh. Hynrei don pat katto-katne ki jaidbynriew rit-paid kiba stad, kiba hapdeng kum kine ki jingshah lynsher, ki ïaleh katba lah ban pynsah, ban ri, ban sumar ïa la ka ktien. Kum kita ki jaidbynriew ki ïoh ka lad ban nang pynphuh ïalade ha ka suk pyrthei.
Ha kane ka juk mynta ka ktien English ka la long ka ktien pyrthei satlak. Ka pyrthei mynta ka kren bad pyniaid ïa ki kam jong ka ha bad da ka ktien English ym shuh namar ba ki British ki synshar pyrthei, hynrei namar ba ka kolshor ki nong America ka la shalai ïa u bynriew katta-katta lyngba ka khaïi-pateng kaba wan ha ka dur jong ka corporate business. Bad ka corporate business kadei ka atiar kaba hakhmat eh jong kata ka Neo Capaitalism (ka Capitalism thymmai) kaba, ha ka dur jong ka jingïohnong bad jingmanbha-manmiat, ka lute ïa ki jinglong bad jingdon bakyrpang jong uno-uno u briew ne jong kano-kano ka jaidbynriew, khamtam jong ki rit-paid.
Kaei ka Capitalism? Ka Capitalism kadei kata ka rukom treikam ne ka rukom pyniaid ïa ki bor treikam ha ka imlang-sahlang ha kaba la synshar ïa ka jingpynmih, ïa ka jingsam-jingbynta, bad ïa ka dor ka mur jong kita ki jingpynmih da ki katto-katne ki briew ne ki kynhun hehspah. Ha kiwei pat ki kyntien, ka Capitalism kadei kata ka bor ha ka imlang-sahlang ha kaba la pynshong ïa ka spah kaba bun ha khyndiat ki lynghoh kti. Ka kyntien ‘capitalize’ ka mut ‘shim kabu’. Te u capitalist udei u nongshim kabu. Mynnor, namar ba dang bieit ka pyrthei, u capitalist u shim kabu da ka bor. Mynta ba la ïastad baroh baroh, u shim kabu da kaba rah ïa ngi shalor ne ai rynsan ïa ngi. U capitalist u pynkylla ‘brand’ ïa kiei-kiei baroh. Ha u, ki briew, ki mrad bad ki tiar ki don kajuh ka dor: ki dei ki mar ba u pyndonkam ban ïohnong.
Kane ka jingthombor ka pyrthei sepngi lyngba ka ktien English bad ka kolshor America ka la pynsngew bad pyni ïalade hapdeng ka Jaidbynriew Khasi jong ngi. Kaei kaba kham pynsuk ïa ka Neo-Capitalism ban shalai ïa ngi kadei ruh ka jingrung jong ka lyngba ka niam bad ka rukom shakri Blei kiba hikai ïa ngi ban bud ïa ka rukom leh jong ki nong sepngi. U dohlieh u la synshar ïa ngi mynshuwa namar ba ngi bieit. Mynta pat u dang synshar hi ïa ngi namar ba ngi ieit ban tynneng-bieit. Te u pyndonkam da kane ka jingtynneng jong ngi ban pynheh ïa la ka ïew. Ka Capitalism kan ïai pynmih ïa la ki bliethaw kiba har rukom jong ka da ka jingsngewtikna ba ki jaidbynriew rit-paid kum mangi ngin ym don jingtyngkan ban dem pynrit bad mane ïa ki.
Ha kane ka jingmane shongshit jong ngi ïa ki bleithaw jong ka Capitalism, ngi la nang ïai byndi lut ïa ki jingdon bad jinglong kyrpang kum ka Jaidbynriew. Kaba ima bad imynsaw ka long ba ngi la poi artat ha tmier jong ka jingklet ïa la ka ktien, la ka long ha ka kren ka khana ne ha ka thoh ka pule. Ki atiar kiba ka Jaidbynriew ka don ban pynsan ïa la ka ktien ki tlot than ban ïalehpyrshah ïa ka umsaw kaba tyllep donbor na bar. Ki jingpyrshang ka Khasi Department jong ka NEHU, ki seminar bapher ba la pynlong da ka Khasi Authors’ Society (KAS) bad ki jingïakhun jong ki katto-katne ki riewrangbah ban pynsan ïa ka ktien ki long baroh kum ka jingtheh um ha ka kriah, namar ba u paidbah ne u riewmadan ha Khasi bad Jaiñtia u ïai shah lynsher bad shah shalai ha ka lyer sepngi kaba dung na kamon na kadiang da ka jingitynnad rongphong.
La ha sor ne ha nongkyndong baroh-baroh ngi ïa hikai ïa ki khun jong ngi ba kin kren ‘phareng’ tiak-tiak. Ngi iapynbeit wutwut haba ngi shem ba ki kren bakla. Ngi mai, ngi hikai ïa ki kumno ba kin pynïapher ïa ka is na ka was ne ïa ka go na ka goes bad ïa ka has na ka have. Hynrei ngi hun mynsiem, ngi suk, lada ki khun jong ngi kim tip ïa ka jingïapher hapdeng ka ha bad ka sha ne hapdeng ka ha bad ka hapoh. Mangi hi kiba la heh la san ngi kren katba ngi mon ne katba lait na ka shyntur: ngi kren khlem aiñ, khlem da kwah ba kaei kaba ngi kren kan ai ïa ka jingmut kaba sbiak. Namarkata, bun ki kyntien kiba ngi kren ki shu don ha ki tang ïa ka jingmut kiba ngi shu lah ban pynïasnoh na la ka jong ka jingsngewthuh, khlem da tip ba ka jingmut bashisha jong ki kadei da kumwei.
Ngi sngewsarong ba ki khun jong ngi ki tip shaphang u Harry Potter ne ba ki la bam lyndet ïa ka Alice in Wonderland bad ba ki lah ban rwai lyndet kyntiak ïa ki jingrwai-jingpah phareng jong kane ka juk mynta. Ngi hun pat ba kim tip eiei shaphang ki khla-ka-wait ha ki sla ka History ne ha ki sla jong ki parom bad ki khnatang jong ka Jaidbynriew. Ha ka Jaidbynriew jong ngi ki kot kum Ka Duitara Ksiar, Ki Sngi Barim U Hynniewtrep bad U Don Putit ki don dor tang ha ki saw kynroh jong ki skul ne ki skulbah. Ki khun khynnah jong ngi ki san ha ka lyer jong ka Walt Disney, ha ka syrngiew jong ka Hollywood ne Bollywood, bad ha ka tdem jong ka Hip-hop. Ka mynnor bad ka mynta jong la ka jong ka Bri ha ka lyngwiar ka tem-ka put, ka rwai-ka siaw, bad ka thoh-ka tar, kadei kaba ki khun khynnah bad samla jong ngi ki sah ha ka jingbymshai bad jingbymtip kiba la pynkha da ka jingbymshah hikai ban shem jingsngewbha.
Ngi ïohi ruh ïa ka jinglehmon bad jingpynhiardor ïa la ka ktien da ki atiar kiba dei ban burom bad ban pynriewspah ïa ka. Ha kine ki khyndiat snem ki kotkhubor Khasi ki la shu ai tang ki khubor khlem da noh synñiang eiei sha ka jingpynsan ïa ka ktien. Ngi ju ïoh ka jingpynshlur ban pule kotkhubor ‘phareng’, khamtam leilei ïa ka ‘editorial page’ namar ba ki ai jinghikai kumno ban kren bad thoh phareng ha ka rukom kaba dei. Sngewsih ban ong ba ngim lah ban ong kumjuh haba phai sha ki kotkhubor Khasi. Phin ong tang kaei? Ka jingspeldak ka dap da ki jingbakla; ka rukom pyndonkam ïa ki dak sangeh ka long thurmur bad ka jingpynshong ïa ki senten ka long khunlung-khynnah katta-katta. Imat ka long ka jingshisha ba ym ju don ba ‘edit’ ïa ki khubor bad ki jingthoh ha ki kotkhubor Khasi. Tengteng ki kotkhubor ki shon bakla wat ïa ki jingthoh ne ki kyntien ne ki lain ba ki shim kylliang na ki nongthoh bakhraw ne na ki myllung. Bad kaba phylla ka long ba ym ju don ba ïohi ne ujor ïa kane. Lada kano-kano ka kotkhubor ha thor India ne shabar ruh ka shon bakla ïa ki jingthoh jong uno-uno u nongthoh bakhraw ne u myllung ba la burom da baroh, ki riewpule bad ki riewpyrkhat kin pyrta shla bad kata ka kotkhubor kan hap ban panmap bad pynbeit ïa ka jingbakla.
Lehse bun na ngi ngi dang kynmaw ïa kaei ba u M Hammel u kren ha ka khana lyngkot The Last Lesson ba la thoh da u Alphonse Daudet. Haba la ai hukum ban hikai bad kren noh tang da ka ktien German ha ki skul jong ka Alsace-Lorraine ha France, u M Hammel, ha ki kyntien ba khatduh jong u hakhmat ki khynnah skul bad kiwei ki nongshongshnong, u ong kumne: “…. . when a people are enslaved, as long as they hold fast to their language, it is as if they had the key to their prison. ” (“…. . haba ka jaidbynriew ka shah teh mraw, katba ki briew ki dang batskhem ïa la ka ktien, ka long kumba ki dang don ha ki hi ïa u shabi ban lait na kata ka jinglongmraw. ”)
To ngi ruh kum ka Jaidbynriew barit ngin shim jinghikai nangne. To ngin kyllabamut ban burom ïa la ka ktien bad ban pyndonkam hok ïa ki atiar kiba ngi don ban pynneh-pynsah bad pynsan-pynriewspah ïa ka. La shimnoh shibun kiei-kiei na ngi kum ki dor ïapeiñ ïa ka jingkiew ba la wanrah da ka pyrthei sepngi. Ka Capitalism, ha ki dur-bula bapher jong ka, ka ïaleh dohïap ban rat dyngkhong lut ïa kiei-kiei kiba kyrpang jong ngi ha ka lynti jong ka ban pynlong bleithaw ba iphuh ïa ka spah. Ka wan ha ka dur ba pynsngew myllung ïa ngi, ban pynsyor bad ïaroh ïa ka jinglong kyrpang jong ngi. Bun u nongwei-nongar, kum ka nuksa, u ïaroh ïa ka longkur-longkha jong ngi bad u shim kabu pat ban pynlong shakri ïa ngi ha la ka jong ka Ri. Kumta ruh ka Capitalism ka pynlong ïa ngi ba ngin sngewnguh ïa ka bad ban tynneng-bieit ïa ha jan baroh ki rukom leh ki rukom kam jong ka, bad wat ïa ki rukom im hi. Ki nongsynshar niam bad ki nongsynshar pyrthei kin ym lah ban pyneh dohksah slem hakhmat jong ka bad kin liem ha ki bor tynruh jong ka.

U Mahatma Gandhi u la ïohi ïa ka jingma kaba ap ïa ka Ri India bad ïa ki jaidbynriew rit-paid. Haduh ba un da ïap, u Gandhi u la ïakhun pyrshah ïa ka khun khatduh, ka khun ïohmon jong ka Capitalism kaba ki khot kyrteng ka ‘Materialism’. U Gandhi u ong ba ka Materialism ka dei ka jingieit spah bad ka jingbuaid bor. Shisien ba u briew ne ka jaidbynriew ki ngat ha ka shrip jong kane ka thei-bhabriew ka long kumba uta u briew ne kata ka jaidbynriew ki la ïoh mad ïa ka ’iad-tangsnem bad kin leh ki kam khyllah baroh ban pynsngewbha ïa la ka baieit bad ïa ka kiaw Capitalism. Shisien ruh ba ka jaidbynriew ka ïateh jutang bad ka Materialism, kata ka jaidbynriew ka la pyndemtdong ialade ha ki bor ki ban lute ïa ka bad ki ban byndi lut ïa ki jinglong kyrpang jong ka.
Kum ka Jaidbynriew, ngi kheiñkor bha ïa ka khyndew. Mynta ngi la jan duh lut ïa ka. Ngi ïathuhkhana khyllew shaphang ka longkur-longkha jong ngi. Mynta ngim leh bad ngim lah ban bud thik-pa-thik ïa ki kyndon jong ka longkur-longkha. Ngi sarong ba ngi ai jaid sha ki kynthei, hynrei ha man la ki thliew ïing, ki kynthei, ki khynnah jong ngi ki shah lehbeiñ bad ïa ka hok longbriew jong ki la ïuhroit.
Ngi dang donbok ba ka ktien kam pat jah. Ka jingïakhun jong ki khraw pyrkhat bad ki nongthoh ha ka Jylla ban ithuh noh ïa ka ktien Khasi ha ka Khyrnit kaba Phra jong ka Riti Synshar jong ka Ri India ka long kaba dei ban ai jingkyrshan. Hynrei tang ka jingrung jong ka ktien ha kane ka Khyrnit kam pat biang. Kadei ïa ngi ban kyrsiew ialade bad ïa kiwei ba ngi dei ban burom bad sngew khyllew ïa la ka jong ka ktien, bad kata ka jingburom kadei ban paw ha ki kam. Ngim lah shuh, em, ngim lah, ban shu ïai pyrta shongshit ba ha Ri lajong ngin leh katba ngi mon, haba ngi ïohi pylleiñ-pylleiñ ba ngi la nangduh shi nangduh ïa baroh ki jingdon bad jinglong kyrpang jong ngi kum ka Jaidbynriew rit-paid. Katba kiwei ki dang kjit sopsop ïa ka dud ka ngap jong ngi bad ki dang pynshadshrieh ïa ngi, ngi pat, ki bym ju pyrwa, ngi dang pyrta sah ba ha Ri lajong ngin leh katba mon. Ngin leh aïu ynda ngi la duh baroh?

Ka por ka la slem shisha hynrei kam pat dier kat ban ïap noh. Ka jingkhot jong ka kynta ka long ba ki riewpyrkhat bad ki riewshemphang kin shut ïa la ki jabieng bad pynmih nyngkong eh kano-kano ka diengkot (standard) ban pynbeit salonsar ïa ka rukom kren, ïa ka rukom speldak, ïa ka rukom thoh kyntien. Kaba ar ka long ban pynmih ki jingthoh ne jingïathuhkhana na ka bynta ki khynnah ha ka ktien Khasi. Lada don kum kita ki kot, ki khynnah naduh ba ki dang lung kin ïoh ka lad ban bang ha ki kot ha la ka jong ka ktien; kin san ha ka pyrthei ki kot, bad kin ïoh ka jingsngewtynnad bad jingangnud ban wad ban tih dalade bad ban thoh kylla ïa kiwei pat ki kot ynda ki la san.
Khatduh ïawai, kaba donkam ban leh mardor ka long ba ngin hikai, pynshlur bad aimynsiem ïa ki khun, ki khunieit jong ngi ba kin kren Khasi noh tiak-tiak naduh ba ki dang rit. Khamtam ha sor Shillong, to ai ba ki kmie-ki kpa kin ai kajuh ka dor bad kajuh ka por ïa ka ktien Khasi kumba ki ai ïa ka ktien English, bad ki skul kim dei ban pynshlur ïa ki khynnah Khasi ban shim noh da ka Alternative English ne ka Additional English ha ka jaka ka Subject Khasi. Bun ki baïoh-bakot bad kiba kwah ban kham ïabeh bad ka juk, ki phah ïa ki khun ban pynshitom shuhshuh ban shah hikai ïa kiwei pat ki jait ktien kum ka French, ka German, Ka Chinese, ka Japanese bad kiwei. Kan bha shibun lada kin pynbor ruh ïa la ki khun ban pynshitom ban nang bha bad kham nang shuhshuh ïa ka ktien lajong.

Banlam K Lyngdoh is a senior Teacher in Ramakrishna Mission HS School, Sohra and teaches English. Stays in Mawmluh, Sohra. Contributor of articles on socio-political and socio-cultural issues in The Shillong Times and in Khasi Dailies. Recently published a Book of Khasi Poems, Khmih Pynor.

U Nongprat Lynti Ha Rilum Khasi:U Swami Prabhananda

(ka ba bteng...)

Art : Krishnajit Sengupta

KA JAKA-SHONG HA SHILLONG
Ynda u Ketoki u la shong pyrkhat bha, u la sngewdonkam ban don kawei ka jaka shong ha Shillong khnang ba da kane ka lad un lah ban pynim pynneh ïa ka jingïadei jong u bad u paidbah Khasi ha ka kam jong u. Kumta u la thied kawei ka jaka ha kaba u la bet ïa u symbai jingnang jingstad ba lawei bad u la pynmih ruh shibun ki jingtrei. Ka Shillong ka la long noh ka jaka pynïaid ïa ka kam baroh ha ri Khasi, katba u Ketoki pat u la sah tang teng khat hangto namar u la dei ban pynlut por ha kaba peit ïa ka kam ha kylleng ka ri.

Kumta, haba ka jingtrei jong u ka la dap kumba shiphew snem, u Ketoki marwei da kaba ïaleh pyrshah shibun ki jingeh bad ki dieng pyngkiang kiba khang lad ïa ka kam jong u, u la lah ban tei bad seng shibun ki skul ha ki kyrdan ba ïapher ïapher ha kito ki jaka ba kongsan jong ka rilum ha kaba ki khynnah Khasi khlem jingma jingmynsaw ha ka liang ka rukom ngeit Blei bad ki riti ki dustur ki la leit ha kine ki skul.

KA JINGDUH NOH ÏA KA JINGKOIT JINGKHIAH
Hynrei ha ka snem 1934, u Ketoki u la sngewtlot bor bad sngewshitom ha ka liang ka jingkoit jingkhiah jong u khlem da don kano kano ka dak bapaw. Dang ha ki por mynshuwa u la leit rwing na Sohra sha Shella kaba jngai kumba 26 mail ha kaba u la dei ban kiew ïa u thieb u ba jrong bad kiwei pat ruh kumjuh ki ïaid da kaba suk. Hynrei mynta pat um lah shuh ban kiew ne ïaid wat tang hajan ruh. U ïa leit phah peit ha ki doktor ha Shillong hynrei kim shym la ïathuh ha u ïa kaei kaba la jia. Ka daw kaba kongsan ka long namar ba um shym la bam la dih bha ha kito ki por kiba u dang wan shane sha ri Khasi, namarba u la khein Sting ïa la ka met ka phad bad um shym ngeit ruh ba kan nang duna bor suki suki, Kumta ka bor met jong u ka la nang tlot katba nang mih ki sngi bad um banse ban ngeit ïa ka jingbthah jong u paralok jong u ban leit phah peit ha u Doktor B. C. Roy u ba shong ha Calcutta. Une u doktor bastad u la batai ba u la ïoh ka jingpang ïabit bad kan sa pynring sdot ïa u suki-pa-suki bad ka long kaba eh ban pynkoit. Wat la u la tip ba kane ka jingpang ka la rai ïap ïa u, hynrei u la ïoh sngew ïa kane ka khubor da ka mynsiem ba jai-jai. Kumta u la phah kit biang ïa lade sha Shillong, wat la um lah trei eiei shuh ruh hynrei tang ban shu ap ïa ka sngi khatduh jong ka jingim jong u. Hadien katto katne sngi um lah shuh tang ban pynkhih ïa la ka kti ka kjat ruh. Shisien katba u dang thiah ha la kamra u skaiñ u la wan ban pynthut ïa u da kaba mut ban kjit ïa ki ummat jong u, hynrei um lah ban leh ei ei tad haduh ba u nongsumar jong u, u la wan. Da kaba phuhsamrkhie u la ong, “Nga la ju sngew sarong ïa la ka met baeh bakhlaiñ ha ki por ba nga dang wan. Dei na kane ka daw imat ba nga la long haduh katne mynta. ”
KA JINGDAP SHISPAH SNEM JONG U SRI RAMAKRISHNA
Dei ka jingkwah jong u Ketoki ban pynmih ïa ka kot ha ri Khasi ha kaba la thoh ïa ki jinghikai jong u Ramakrishna ha ka sngi jong ka jingkha badap shispah snem jong u Ramakrishna kaba la pynlong ha ka snem 1936. Kumta u la ïathuhkhana ha ki paralok jong u baroh shaphang u Ramakrishna, hynrei ka por kam ap shuh ïa u ha kaba lehse um lah shuh ban don ryngkat bad ki bad u la kwah ban ieh ïa kane ka kot khnang ban ïathuh ha ki briew ba nangne u la ïoh bor ban kyntiew shaphrang ïa ka jingnang jingtip na ka bynta ki Khasi. Kumta u la pynleit shibun ka por bad u la peit miet peit ïong na ka bynta ban thoh pyndep ïa kane ka kot ryngkat bad ka jingïarap lem jong ki paralok bad ki nongtrei jong u. Namar ba ka por ka la long kaba lyngkot, u la thoh ïa ka wat ha ka por miet ruh, la ka long kaba pynsniew ïa ka jingkoit jingkhiah, hynrei u sngewhun mynsiem namarba u kwah ban ïohi ïa la ka kam ba kan dep ha shwa ka jingïap jong u. Da kaba suk, ka kot ka la mih kat kumba u la thmu ha ka sngi lyngkhuh ba shispah snem ba la pynlong ha shillong.
KI SNGI BAKHATDUH
Namar ba u Ketoki um lah shuh ban peit ïa ka kam, u la kyrpad ïa ka seng pyntrei kam ha Shillong ban pyllait noh ïa u na ki kam baroh bad ba kin pynïaid ïa ka kam khlem ma u. Ki ruh ki la mynjur ban trei katba lah bad ki la kyrpad ïa u ban pyni bad kdew lem ïa ki katba u dang lah synei. Naduh kane ka por u Ketoki u la sangeh ban pynïaid ïa ka kam, u la kyrngah ruh ban pynlut pisa ïa u na ka seng trei kam. U la kwah ban sah noh shabar, namarba ba um kwah ba ka kam kan thut na ka bynta jong u. Nyngkong u la sah ha iwei i kamra ha kaba ki samla ki la sumar ïa u. Ki la ïa sumar kylliang kylliang ïa u katba uwei pat u paralok u la ai ka bam ka dih babiang ïa u. Ka la long ka jingim kaba jynjar shibun hynrei u Ketoki um shym la pynsngew ne buhkhoh ïa kine ki jingshitom baroh. Ka jingkwah jong u ka long tangba ka kam kan ïaid beit wat la um lah shuh ban pynïaid ïa ka. Man la ka sngi ki briew ki la wan ban peit bad wan pynshngaiñ ïa u baroh shynrang bad kynthei. Ka jingkyntu bakhatduh eh jong u ïa ki, ka long ba ki dei ban tip ïa la ka jingdonkam la jong bad ban pyrshang ban tei ïa ka lawei bad ban ïeng ruh ha la ki kjat kum kawei na ki jaidbynriew batip briew. Napdeng kito kiba la wan jngoh ïa u, don bun kiba la tip bad ithuh ïa u bad kiba la wan da ka jingsngewnguh ïa u. Don bun ruh kiba kim pat ju ïohi ïa u hynrei kiba shu ïoh sngew shaphang jong u. Ïa ki ruh u Ketoki u la sneng pyni ba ki dei ban ïapeit lem ïa ki skul kiba la seng da ki nongïalam jong ki hi da ka jingïarap jong u bad ba kin ieit bad shakri kum la ka jong katba ki lah. Wat la u la poi ha ki sngi bakhatduh jong ka jingim um shym la thait ban sneng ban kraw ïa ki khamtam leilei ïa kito ki samla da kaba pyni ïa ki ban ïalam lem bad shakri isynei ïa kiba duk bad kiba dang sah-dien.
Dei ha kane ka por, ba ki ba haïing jong u na shnong khamtam eh kito ki samla, haba ki la tip ïa ka jingim ba sangsot jong u ki la pynbor ïa u ban wan phai noh sha la shnong bad ban wan sah noh bad ki katba jia katba long. U ruh haba u la ïoh i ba ki nongsumar jong u ha Shillong ki la shitom shibun u la leit phai noh sha la shnong da ka jingpangnud kaba jur. Ka shnong baroh ka la leit ban peit bad sumar ïa u kum la u jong u khun ba thep ieit mynsiem. Wat la ka jingim ka long-kaba sa tang khyndiat sngi, bad ba ka jingïap kan sa wan lap kyndit, hynrei um Shym la shongthait ha ka ban pynshlur ïa la ki briew ban trei na ka bynta la ka jaidbynriew. Dei da ka jingpyni jong u ba kito kiba duk eh ruh ki la lah ban long briew hadien da ka jingïarap lem jong ki samla. Ka shnong baroh ka la leit ban pynshngaiñ lem ïa u Ketoki ha ki sngi bakhatduh jong ka jingim jong u. Ki Khasi ruh ki la wan ban sngewnguh bad burom ïa la u nonglehbha. Ym don u ban khlem da jaw ummat haba peit ïa u, ha tmier ka jingïap. U ruh u ïai ap ïa ki ban khublei khatduh ban sneng ban kraw kum u kpa ïa la ki jong ki khun. Ha kawei ka sngi por mynstep u la dkut mynsiem. Kane ka la jia ha ka snem 1938. U la iehnoh ïa ka Pyrthei ban leit bam kwai ha ïing U Blei haba u la dap 37 snem karta. U la ïap ruh da ka jingsngewkmen ban tip ba ïa ka kam jong u la shimti ka Ramakrishna Mission. Nalor ki jingleh bad jingmait lynti jong u ka Mission kam don jingujor shuh ïa ki, bad ba ka la ïeng ha ka nongrim baskhem. Ka kam ka la nang ïaid shaphrang, bad mynta la don kumba 42 tylli ki skul ha ri Khasi ha kaba ka Mission Sohra ka la pynïaid ïa ki. Ka Shillong ka la long noh kawei pat ka tnat trei kam. Ka skul heh kaba don ha Sohra mynta ka la ïoh nam kum kawei na ki skul babha tam ha Meghalaya. Ki don ruh kiwei pat ki kam kiba ka Mission ka la ai jinghikai ban pyntbit ha ka jingnang jingtip ïa ki Khasi kiba shong ha kito ki thaiñ.

Ki por ki la nang ïaid bad la slem ruh ba u Ketoki u la wan poi hangne ha Ri Khasi. Hynrei dang don katto katne ki rangbah kiba dang kynmaw bad ithuh bha ïa u. Ka long ka bym myntoi eiei ban leit jngoh ïa ka Rilum Khasi khlem da kyndeh mynsiem shaphang ki kam bakhraw jong u Ketoki. Man la uwei pa uwei u sngew halade kumba ma u hi u dang ïai kyntu ïa ka mynsiem jong ki, ha ka ban pynïaid beit ïaidryntih ïa ki kam baroh. Ka bor mynsiem jong u ka dang ïai sah haduh mynta ha kine ki dong jong ka Ri Khasi baroh kawei

La kut

U Swami Vivekananda: U ‘Riewshlur jong ka ri India

Artists of Ramakrishna Mission Vivekananda Cultural Centre, depicting the visit of Swami Vivekananda in Shillong

Ha ka 12 tarik, u kyllalyngkot, 1863, la kha ïa uwei u khyllung bad la khot kyrteng ia u, u Narendranath. Hadien ynda u la rangbah la tip ïa uta u khyllung haka pyrthei da ka kyrteng u Swami Vivekanada u kpa jong u, U Vishwanath Datta bad ka kmie jong u ka Bhuvaneswari- Devi, ki shong ha Calcutta. Ki bahaiing ha sem jong u ki long ki ba riewspah, badonburom bad ba don ka mynsiem isynei ïaki baduk-bashitom. U kpa jong u, u Vishwanath Datta, u long u Nongiasaid ba pawkhmat ha iing Kashari heh ha Calcutta. U Vishwanath, u long u briew u ban ang ban pule ïaka ktien Persian bad English. U ju bang ban pule ïa ki jingrwai ba la thoh u Hafiz. U ju sngewtynnad ruh ban pule ïa ka Bible bad ki kot niam Hindu ba la thoh ha ka ktien Sanskrit. Ka Bhanuveswari Devi, ka kmie u Vivekananda ka long ka briew kaba riewblei katta katta. Dei na kine ki jinglong ha ïing hasem kiba btin lynti ïa ka jinglong khraw u Vivekananda hadien habud.
Kumba ju long lem ki para khynnah, u long u bym lah shah ka kti ka kjat. U bang eh tang ban ïaleh kai bad leh sngewbha. Hynrei, wat la katta ruh kiei kiei kiba kynja mynsiem ki ju ring ïa ki jingmut jingpyrkhat jong u, khamtam ha ki jingpyrkhat ba jylliew ba kynja niam. Ki jingiathuhkhana, na ka Ramayana bad Mahabharata kiba la ïathuh da ka kmie jong u, ki ngam jylliew na ka jingmut jingpyrkhat jong u. Ki kam shlur, ki jingisynei ia ki ba rangli, bad ka jingshahshitom jong kito kiba wad ïa U Blei, ki shoh jingmut bha ïa u wat la u dang long tang u khynnah.
Kum u khynnah samla, u Narendranath, u long u babha briew ha ka dur ka dar, ka rynïeng rynñiot, ka sur ba sngewthiang bad u don ka jabieng ba proh. Haba u dang pule ha College, u ju sngewtynnad ban pule ia ki rukom pyrkhat ki nongsepngi. Kane ka la pynlong ïa u ba un long u ba da tohkit bniah bha ïa kiei kiei baroh; bad ban pynshongñia ïaki katkum ki daw ba paw shabar. Hapoh ka mynsiem jong u, kine kiei kiei ki ju ïai khih kynting kum ki dew jong ka duriaw. U ju ïalang bad bun ki riewsaid niam ban pynshisha ïa ka jingdon jong u Blei. Hynrei kane kam pynhun eiei ïa ka mynsiem ba thrang jong u. Kita ki jingiasaid, jingtohkit jong u kim lah ban pynshai ïa u ba “U Blei u long aiu?” Khatduh, u la kynmaw ïa ki ktien jong uwei u nonghikai jong u, u Profesor William Hastie, ba don uwei u Riewkhuid ha shnong Dakshineswar, harud nong ka sor Calcutta. Ha ka snem 1881, U bakha jong u, u Rama Chandra Datta u la pynshlur ïa u Narendranath ban leit ïakynduh ïa une u Riewkhuid, uta u dei u Sri Ramakrishna. Haba u Narendranath u la ïakynduh, u la kylli, “Kynrad, phi la ju ïohi ïa u Blei?” U Sri Ramakrishna u la jubab, “Haoid, Nga la ïohi ïa u kumjuh kumba nga iohi ïa phi mynta, hynrei tang ba kham shynna. ” Ki jingartatien jong u Narendranath mynta baroh ki la jah noh. U la pynkhreh ïalade ban long noh u nongbud jong u Sri Ramakrishna.
Haba u Narendranath u la long u nogbud nongsynran ïa u Sri Ramakrishna, u Sri Ramkrishna u la tynjuh bunsien ïaki jingmut jingpyrkhat u Narendranath. Kumjuh ruh u Narendranath u ju tynjuh ïa ka bor mynsiem u kynrad jong u. Suki-suki u Narendranath u la aiti lut met bad mynsiem ha la u Kynrad. U Sri Ramakrishna u la pynthanda jai ïa ka mynsiem ba phaloh jong u nongbud ba khynnah jong u. U la ïalam na ka jingartatien sha ka jingshisha. Nalor kine kiei kiei baroh kiba u Ramakrishna u la leh na ka bynta u Narendranath; hynrei dei ka jingieit jong u Kynrad kaba la lah ban jop ïa u Narendranath bad ma u ruh kumjuh u la siew kylliang da ka jingieit.

Yn dang bteng

Ka Sarada Devi: Ka Kmie Bakhuid

Ka ba bteng

HA DAKSHINESHWAR
Haba ka Sarada ka la dap khadphra snem ka rta ka la kwah ban leit jngoh ïa u lok jong ka u ba don ha Dakshineshwar. Ka la bna ba u Sri Ramakrishna u la lamwir bad kumta ka la kwah ban ïakynduh ïa u da lade hi; bad kumta ka la leit ryngkat bad u kpa jong ka bad ki para lok de da ka kjat ha u bnai Lber jong ka snem 1872.
Kumta ka la poi ka aïom ka ba Ka Sarada, lane ka Kmie Bakhuid kumba ngi khot, ka la sah ha Dakshineshwar kumba khadlaisnem bad kumta ka la san na ka jinglong khynnah sha ka jinglong rangbah bha ha ka liang ka met bad kumjuh ruh ha ka liang ka jingmut jingpyrkhat. Ka ïoh ïa ka jinglong mynsiem ka ba khraw bad ba paka bha bad dei ïa kane ba ngi kwah ban thoh ha kane ka kot. Ka bor mynsiem ka kham ïar bad kham jylliew ban ïa ka bor pyrkhat, kumba ka sngi ka pynshai ïa kiei kiei baroh pynban ka don jngai na ki bad kumta ruh ki jingpyrkhat jong ki riewkhuid ki long ki ba jylliew katta katta. Ka jingnang jingstad jong u, lah ban ïohi ha ka jingim ba man la ka sngi hynrei haka juh ka por ym lah ban shemphang ïa ki, bad dei nakane ba ïa ka jingim jong ka Kmie Bakhuid ruh ym lah ban batai.
Ka tang shu poi ha Dakshineshwar ka Kmie Bakhuid ka la shem ba wat u Sri Ramakrishna, u ba lah long u ‘riewblei ba shisha pynban u dang ïai kynmaw ïeit hi ïa ka kumba ki dang shong ha Kamarpukur ha ki saw snem mynshuwa. Ki jinglehraiñ jong ka baroh ki la duh bad ka la sdang ban leh shitom ban pynïoh ïa ki jingdonkam jong u ha ka liang ka met, bad ban ïoh pdiang pat na u ïa ka spah ba kynja mynsiem ba u la lum lyngba ki snem ba la leit baroh.
Shi por ka la shong la sah ryngkat bad u ha kajuh ka kamra bad ka la thiah ha kajuh ka jingthiah, hynrei pynban kine shijur ki ïai long sotti hi kum kiwei kiwei ki ‘riewkhuid bapawnam ki ba shong ha ki krem, lane kum ki khyllung ha ka pneh ka kmie. Ha kaba nyngkong u Sri Ramakrishna u la kylli ïa ka ‘Hato phi kwah ban ring ïa nga sha ka jinglong ba kynja pyrthei?’ Em! Ka la jubab, Nga la wan ban long tang kum ka nongïarap bad ka paralok ha ka jingim ba kynja mynsiem jong phi. ’ Bad ka la kylli biang pat sa maka ïa u, ‘Kumno phi sngew ïa nga? U la ong, ‘Ka Kmie ïa kaba la shonshap ha ka ïingmane, Ka Kmie ka ba kha ïa nga bad phi lang ha kajuh ka por. ’ U Sri Ramakrishna u sngewthuh bha ïa ka jinglong badonburom bad u la ong shaphang jong ka ‘Lada kan nym long kaba bha bad kaba khuid, mano ban tip ba nga lah ban duh ïa la ka jong ka bor ïaishah ha ka jinglong lok bad ka?’
U Sri Ramakrishna u lah ong shuh shuh ba ka jingshong kurim ka mut ka jingïatylli kawei ka mynsiem. Ha u Jylliew jong ka snem 1872 ha ka sngi mane ïa ka Blei Phalaharini Kali, u la pynlong ka jingmane ïa ka kmie ba riewblei ha la ka kamra lajong. Ka la dei ha ka por khyndai baje mynmiet. U la phah ïa ka Kmie Bakhuid ban shong haka jaka hakaba la buh ïa ka dur blei. Nangta ryngkat bad ka jingkñia u la mane ïa ka kum ka kmie jong kiei kiei baroh. Shen shen ka Kmie Bakhuid ka la ïohi ïa ki jingmaia ba kynja blei bad kane ka la pynlong ïa ka ban klet noh shisyndon ïa ka pyrthei bad ïa kiei kiei ki ba don ha ka, haba ka dohnud bad ka mynsiem jong ka ki la leit tang ha kaba pyrkhat ïa u Blei. U Sri Ramakrishna u buhti ïa la ki jong ki jingkñia jingkhriam ha ka Kmie Bakhuid bad kane ka la pynlong ïa u ban kheit ïakita ki soh ka jingsngew shitylli bad u Blei. Kane ka jingleh jong ki ka la pynlong ïa ka pyrthei ban khmih bha ïa ka jingshakri ïa u Blei dei ban aiti ym tang da ki ktien bad jingduwai hynrei ryngkat bad ki kam kiba ngi ngi leh ha la ka sngi. Kane ka dei ka lynti ka ba khraw ka ban pynsah jingkynmaw ha ka pyrthei ïa ki jingleh ba la pruid lynti da u Sri Ramakrishna bad ka Kmie Bakhuid.
Da ki spah snem ki kynthei jong ka Mei-ri India ki dei ban shah shibun kiei kiei, kum kaba duh ïa ka jingnang jingstad, ka jingshah ban beiñ ha ka liang ka ïmlang sahlang bad kane ka la khang lad shibun ïa ïa ki ban roi ban san shaphrang bad ban pynpaw ïa kiei kiei kiba don ha ki.
Ngim lah ban len ba u Sri Ramakrishna u long u ba sngewthuh bha ïa kane ka jingkhanglad. Dei na kane ka daw ba u shah shitom bad kit khia bha naka bynta ki kynthei, bad dei kane kaba la pynpyrkhat ïa ngi ba haba u mane ïa ka Kmie Bakhuid, bad ba u ai ki jingainguh thang, ym namar ba ka long ka kmie ba kynja blei hynrei lyngba jong ka u mut khamtam eh ïa ki kynthei jong ka ri India bad jong ka pyrthei hi baroh kawei. Kum u soh jong kane ngi ïohi ba shibun na ki kynthei jong ka ri India ki la kyndit bynriew, bad ngi bad ngi kyrmen ba kane ka jingkyndit jingmut kan pynlah ïa ki ban kit khlieh ïa ki kam ym kiba dei tang ha ïing ha sem hynrei ha ka jingim ba ïa dei bad ka pyrthei hi baroh kawei; bad da ka bud ïa ki dienjat jong ka Kmie Bakhuid kin lah ban long ki kmie jong ka jaidbynriew.
U Sri Ramakrishna u la pyni shibun kiei kiei ïa ka Kmie Bakhuid shaphang ka jingim ba kynja niam, bad dei da ka jingïalam lynti jong u, ka la lah ban leh ïa kiei kiei ki ba kynja mynsiem bad ban pynlut ïa ki por mynstep bad janmiet ruh ha kaba duwai. Ka ju khie thiah ha ka por lai baje mynstep bad ka leit sum sha ka wah Ganga bad nangta ka pynlut ïa ka por mynstep baroh ha kaba duwai bad teng teng ka ju klet ïa ka pyrthei. Ka la ong, ‘Ha ka por ba shai bnai nga ju phai ïa la ki khmat sha u bnai ban duwai arti arjat’, “Ah Trai, ka don ka jingthoh dak ha u bnai hynrei wat ai ban don ka jingthoh dak ha ka jingmut jong nga”. Ka la ong ruh, ‘Lada mano mano ruh kin aiti lut ha kaba duwai, kin lah ban ïohi ïa u Blei ha la ka dohnud bad ban ïohsngew ïa ka jingsawa jong u’.
Ka jingim jong ka ha baroh ki liang ka long kaba ïtynnad bad shida. Ka long kaba lehraiñ bad ba leh khia thew, bad ka im jar jar ha la i kamra rit bad bunsien ki briew kim ju da kham tip ïa ka ba don ha ïingmane. Ïa ka jingbam jong ka la buh ha kajuh ka kamra, bad ka leh ïing shetja artad hangta. Ïa ka baranda ka ba don sawdong ka kamra, la ker da ki jingker kiba jrong kiba la shna da u siej. Hangne ka shong ka sah, ka thiah ka dem, ka trei ka ktah, ka mane bad duwai. Ki kynthei ki ba riewspah jong ka Calcutta kim ju rung ha ka kamra jong ka. Ki shu khangoid bad ong, ‘Katno i long i kamra i babit na ka bynta i khynnah rit ba bha. Ka i kumba ka im ka jingim ba la shah pynryngkang par kum ïa ka Sita’.
Ka Kmie Bakhuid ka ju phikir bha ïa ka jingdonkam jong u Sri Ramakrishna ha ka liang ka met kum ba ki ju leh ki kynthei Hindu ïa la ki lok. Da lade hi ka shet bad ai jingbam ïa u kum ïa i khyllung rit. Ka shakri hok ïa la ka kiaw tymmen bad ka ïa leh katba lah ban pynhun ïa ka. Hadien pat ka lah hap ban shet na ka bynta kin nongbud ruh bad bunsien ka hap ban leh ha ka por ka ba la dier. Ka hap ban shet ruh shibun ki jingbam bad ban khylliap tympew. Ka hap shet slem ïa ka dud namar ba u Sri Ramakrishna u bang ïa kaba la ih bha. Kam ju pynsyrwa ei ïa ka por bad ka hap ban leh laiphew jait ki jait kam, kum kaba ñiad lanten, kaba ai khubor ïa ki nongbud haba u Sri Ramakrishna um don bad ka shna tyllai na u sai nalia ban wah ïa ki khiew.

Yn dang bteng

Ki Kyntien Ba Kyntang U Ramakrishna

Image: Bijayananda Biswal

Ka ba bteng

Kynrad bad u Nongbud
Rymphang 1882
U la kren ïa kine ki ktien khamtam shaphang u khynnah samla ba 19 snem ba la tip kyrteng kum u Narendranath 4. Uba hadien la tip ha ka pyrthei baroh kum u Swami Vivekananda, uba la pule college bad uba la nang la sngewthuh bha ïa ki jinghikai ka niam Brahmo Samaj. Ki khmat jong u ki long kiba phyrnai, ki ktien jong u ki long kiba dap mynsiem bad u don ka dur kaba i-shongkun ha ka jingthrang kum u nongwad ïa ka jingieid jong u Blei.
M: u la tharai ba ka jingïatainia ka la long shaphang ka jinglong riewpyrthei, kiba ñiewpoh ïa kito kiba sliang ïa kiei kiei kiba kynja mynsiem. U Kynrad u la ïathuh khana shaphang bun bah ki jaitbynriew ba kum kita ha pyrthei, bad shaphang kumno ban pynsngewthuh ïa ki.
Kynrad (ha u Narendra): “Kumno phi sngew shaphang jong ka? Ki riew pyrthei ki kren laiphew jait shaphang ki briew kiba im ka jingim ba kynja mynsiem. Hynrei khmih shane! Haba u hati u ïaid shilynter ka surok, ki ksew ne ki mrad barit ki wiar bad kyrkait ha la ki sur nadien jong u, hynrei u hati um patiaw ei ei ïa ki. Lada ki briew ki kren sniew ïa phi, kumno phin ong ïa ki?”
Narendra: “Ngan shu mutdur ba ki ksew ki wiar ïa nga. ”
Kynrad (phuh samrkhie): “Oh, em! Phim dei ban pyrkhat jngai katta katta, ko khun jong nga (ki ïarkhie). U Blei u don ha ki jingthaw baroh. Hynrei phi lah ban ïa lok tang bad ki briew kiba bha, phi dei ban kiar na ki ‘riew bymman. U Blei u don ruh ha u khla, hynrei phim lah ban kdup ïa u khla (kren ia rkhie). Phi lah ban kylli, Balei phi phet ïap na u Khla, uba long ruh u jingpynpaw jong u Blei? Ka jubab ka long, “Kito kiba kyntu ïa phi to phet krad ki dei ki juh ki jingthaw ne jingpynpaw jong u Blei – te balei phin shahshkor ïa ki?”
“To ngan ïathuh ïa phi kawei ka khana. Ha kawei ka khlaw la shong uwei u riewkhuid uba la don bun bah ki nongbud. Ha kawei ka sngi u la hikai ïa ki ban shem ïa u Blei ha ki jingthaw baroh bad da kaba sngewthuh ïa kane, ban nguh ngon ïa ki baroh. U wei u nongbud u la leit ha kawei ka khlaw ban lum diengïap na ka bynta ka jinglehniam da ka ding bakyntang. Kyndit u la ïohsngew ïa ka jinglynniar. Phet kloi sharud! U hati lamwir u la wan. Baroh lait noh uta u nongbud jong uta u riewkhuid ki la mareh pynstet. U la pyni daw ba u hati ruh u long u Blei ha la ka jong ka dur. Te, balei ban phet krad na u? U la ïeng hajuh khlem khih, u la dem ha khmat jong uta u mrad bad u la sdang ban rwai ïaroh ïa u. U mahut u la pyrta: “Phet sharud! Phet sharud! Hynrei u nongbud um shym la khih. Uta u mrad u la patrong ïa u da u luta, u bret ïa u sharud bad u la ïaid la ka jong ka lynti. Ba la shah pynmynsaw bad pynmong ha u hati, u nongbud u la thiah ha madan khlem tipbriew shuh. Tang shu ïohsngew ïa kaei kaba la jia, u nonghikai jong u bad ki para-nongbud jong u ki la wan mareh sha u bad rah ïa u sha ïingtrep bashong uta u riewkhuid. Da ka jingïarap jong ki dawai shen u la tip-briew pat. La don ba kylli ïa u. Haba phi la tip ba u hati u la wan – te balei phim phet noh na kata ka jaka? ‘Hynrei, u la ong, ’ u nonghikai jongngi u la ïathuh ïa ngi ba u Blei da lade hi u lah ban kylla ïalade ha kino kino ki dur kumba long ki briew. Namarkata, da kaba pyrkhat ba u Blei ha ka dur u hati u la wan shata. Ngam shym la phet satia. Ha kaba kum kane, u nonghikai u la ong; “Hooid, ko khun jong nga, ka long kaba shisha ba u Blei-hati u la wan, hynrei u Blei-mahut u la mai tyngeh ïa phi ban ïeng hangta. Baroh ki long ki jingthaw ne jingpynlong jong u Blei, te balei phim shym la shaniah ïa ki ktien jong u mahut? Phi la dei ban sngapthuh ïa ki ktien jong u Blei-mahut (ïarkhie).
La ong ruh ha ki jingthoh bakyntang ba ka um ka long ka dur jong u Blei. Hynrei khyndiat eh ka um ka biang ban pyndonkam ha kaba leh jingduwai, don ka um na ka bynta ban bta khmat, don tang ban pyndonkam haba sait ba khlieng ne ban sait ki jaiñ ba jakhlia. Kane ka jait um ba khatduh ym lah ban pyndonkam haba dih ne na bynta ki kam bakyntang. Ha kajuh ka rukom, khlem artatien u Blei u don ha ki mynsiem baroh – kiba khuid bad ki bym khuid, kiba hok bad ki bym hok, ki bym khuid, kiba dakaid bad kiba tngit. Um dei ban ïajuh ïajan bad ki. Katto katne na ki, u lah ban ïa kylliang ktien, hynrei bad kiwei pat um dei ban pynïajan. U dei ban kiar na kum kita ki jait briew.
U Nongbud: “Babu; Lada u riew-dakaid u don jingmut ban leh sniew, ne u leh shisha kumta, te ngi dei ban shu sngap pat de?’
U Kynrad: “U briew uba im ha ka imlang-sahlang u dei ban pyni ïa ka bor jingsngew-pyrshah ban ïada ïalade na ki riew bymman. Hynrei um dei pat ban pynmong-pynmynsaw ïano ïano ne khmih lynti ba un don jingthmu basniew ba u mut ban leh ïa u.
“Shahshkor ïa kane ka jingïathuh khana. Don katto katne na ki khynnah ap masi kiba ju ialam pynbam phlang la ki masi ha kawei ka jaka ba shong uwei u bseiñ ba don ka bih basniew tam. Man la u khynnah u la phikir bha ïalade namar ba ki tieng ïa u. Ha kawei ka sngi uwei u riew wad blei katba u dang ïaid hangta ha madan phlang. Ki khynnah ki la mareh sha u bad ki la ong, ‘Babu badonburom, sngewbha wat leit sha kato ka lynti. U bseiñ ba khlaiñ bih tam u shong hangto. To, kan lei, ko ki khun baieid jong nga? La phai ktien uta u riewwad blei (brahmachari). Ngam ju tieng ïa u bseiñ. Nga nang katto katne ki ‘tien jadu. Da kaba ong kumta, u la ïaid la ka lynti ha kata ka madan phlang. Hynrei kita ki khynnah ap masi, ba ki tieng eh, kim shym la bud lang ïa u. Hamar kata, ka por u bseiñ u la wan mareh shaphang jong u da kaba pynieng la u ryndang. Mar iawan hajan, u la khlei ki ‘tien jadu bad u bseiñ u la dem ha ki kjat jong u kum u wieh. U riew wadblei(brahmachari) u la ong, khmih shane, balei ba phi mlien ban lehsniew ïa kiwei? Ale hangne, ngan ai iaphi ki ‘tien kyntang. Da kaba iai kynnoh ïa kita phin nang ban ieid ïa u Blei. Da kaba leh kumta, phin sngewthuh ïa U bad kumta phin lait na ka jingbitar. ” Da kaba ong kumta, u la hikai ïa u bseiñ ïa ki ‘tien bakyntang bad u la kyrkhu ïa u ha ka jingim bakynja mynsiem. U bseiñ u la dem-nguh ha khmat u nonghikai bad u la ong. ‘Ko nonghikai badonburom, kumno ngan pyrshang ïa ki lynti bakynja mynsiem, ‘Ïai ong ïa ki kyntien bakyntang, la ong u nonghikai, ‘bad wat pynmong-pynmynsaw ïano ïano. Ha shuwa ba un leit noh u riew wadblei (brahmachari) u la ong. “Ngan sa wan ïa kynduh biang ïa phi. ”
“Hadien katto katne sngi, ki khynnah ap masi ki la ïohi ba u bseiñ um puh shuh. Ki la ïa kawang maw ïa u. Um pyn-i jingdom ei ei, u leh ïalade kumba u dei u wieh pynban. Ha kawei ka sngi uwei na ki khynnah u la leit hajan uta u bseiñ, u la bat ïa u na u tdong, bad u la pynking ïa u sawdong sawdong, lympat bunsien ha madan bad u la bret ïa u. U bseiñ u la prie snam bad u la ïapler. U la eh tnen. Um lah khih shuh. Ba kumta ki la pyrkhat ba u la ïap. Ki khynnah ki la leit noh la ka jong ka lynti.
“Slem slem ynda la miet u bseiñ u la khie im na kaba ïapler. Suki suki bad da ka jingshitom kaba jur u la lah ban par ïalade haduh ban da poi hapoh la ka thliew, ki shyieng jong u ki la kheiñ bad ba um lah khih ne par bha shuh. Bun bun sngi ka la ïaid. U bseiñ u la ring raikhoh bad sah sa tang ka snep. Hateng-hateng por mynmiet u mih shabar ban wad jingbam. Namar ba u tieng ïa ki khynnah ap masi, um ju mih shuh na la thliew ha ka por mynsngi. Naduh ba u la ïohpdiang ïa ki kyntien bakyntang na la u nonghikai, u la sangeh na kaba pynmynsaw ïa kiwei pat. Ban pynim ïalade u la bam da ki jaboh-jabaiñ, ki sla-dieng, da ki soh ba hap nalor dieng.
“ Hadien kumba shisnem ei ei, uta u riew wadblei (brahmachari) u la wan ïaid biang na kata kajuh ka lynti bad u la kylli shaphang u bseiñ. Ki khynnah ap masi ki la ïathuh ïa u ba u la ïap. Hynrei um shym la ngeit ïa ki. U latip ba u bseiñ un ym pat ïap khlem ïoh kheit ïa u soh jong ki kyntien bakyntang kiba u la kyrkhu ïa u. U la lap ïa ka lynti kaba ïalam sha ka jaka ba u shong bad da kaba wad shitom shane shatai, pyrta ïa ka kyrteng jong u ba u la jer ïa u. Da kaba ïohsngew ïa ka sur ktien u nonghikai lajong, u la mih shabar na la ka thliew bad u la nguh-dem ha khmat jong u da ka jingsngew burom. “ Kumno phi long? La kylli u riew wadblei (brahmachari). Nga khlaiñ babu, la jubab u bseiñ. Hynrei u nonghikai u la kylli, ‘balei phi ring raikhoh katne katne? ‘U bseiñ u la jubab, “Babu badonburom, phi la hukum ïa nga ban ym pyn-mynsaw ïano ïano ruh. Kumta, nga la im tang da ki sla-dieng bad ki soh. Lehse ka la pynlong ïa nga ban kham raikhoh. ”
“U bseiñ u la imsngi ha ka jingim bakhuid, um lah shuh kumno ban dom ïano ïano ruh. U lah klet lut nadong shadong ba ki khynnah ap masi ki la jan pynïap ïa u.
“U riew-wadblei (brahmachari) u la ong, ‘kam lah ban long ba tang na ka daw ka bam ba phin raikhoh haduh katne. Dei ban don da kawei pat ka daw ruh. Pynleit jingmut khyndiat, ‘Nangta, u bseiñ u la kynmaw ba ki khynnah ki la pyn-sahngoh ïa u ha khyndew, u la ong. Hooid, babu ba donburom, mynta nga la kynmaw. Ki khynnah ha kawei ka sngi ki la lympat tyngeh ïa nga ha khyndew. Ki dang bieit ki bapli. Kim shym la poi pyrkhat ba haduh katno nga la kylla ka jingmut-jingpyrkhat. Kumno ki lah ban tip ba ngan ym puh ne pynmynsaw ïano ïano? U riew-wadblei (brahmachari) u la shla. Khlemraiñ ïaphi. Phi la bieit haduh katta katta? Phim tip kumno ban ïada ïalade? Nga la ong ïa phi ba phim dei ban puh, hynrei nga khlem khang ne mana ïa phi ban pyrsad-pyntieng. Balei ba phim pyntieng ïa ki da kaba pyrsad?.
“Te, phi dei ban pyrsad-pyntieng ïa ki riewsniew. Phi dei ban pyntieng ïa ki lym kumta kin pyn-mynsaw ïa phi. Hynrei phim dei ban puh pyn-mynsaw ïa ki, ym dei ban puh pyn-mynsaw ïa kiwei pat. ”

yn dang bteng

Ki Sur Myllung Ka Jamlu

Ha kata ka Ri ka Raij ka ba ym don jingpang ym don jingїap, ym don sngewsih ym don jynjar, ym don tymmen ymdon kro; don tang U Blei Nongbuh Nongthaw u Thakur Bamon Uba ker Uba da na ka khlam ka rup bad baroh ki ba sniew ha kane ka pyrthei. U bynriew u khie samla bad noh tymmen, nangta u khie samla biang bad noh tymmen; kumta shi kumta, ym don ka pang ka jhia ka їap ka duh. Kumta u Syiem Nongklung uba synshar ha kata ka hima, u la btai kum kata ka jingim bad u kwah ban mad sa kiwei de ki jinglong jingman ha ka jingim briew. Namarkata, haba u kwah ban mad їa kata ka sngewsih, u la leit sha U Thakur Bamon ban їathuh ba la їap noh ka khun. U Thakur Bamon u la lyngngoh bad u la ong haba u lah їada na baroh ka jingpang ka jingїap ka jingtymmen, ka khlam ka rup; kumno ba dang їap kata ka khun u myrlem. Hynrei u Syiem Nongklung u la pynskhem ba la їap ka khun bad kumta de u Thakur Bamon u la leit ban sakhi hi dalade їa kata ka jingїap kata ka khun u myrlem, u Syiem Nongklung. Ynda u lah poi ha їing u Syiem Nongklung u la kylli hangno kata ka metїap? U Syiem Nongklung u la pyni їa kata ka met ba la pynthiah ha ka krong ba la tap lup da ka jaiñ. Ynda haba u Thakur Bamon u la plied їa ka jaiñ, u lap pynban ba dei da u ksew. Hangta U Thakur Bamon Uba long U Nongthaw Nongbuh jong u bynriew u la bitar lep bad u la kynjat noh їa ka kor kaba u la ker ban їada їa u bynriew na ka pang ka shitom, na ka iap ka duh bad na baroh ki jingshitom jingjynjar jong kane ka pyrthei. Naduh kata ka khep u bynriew ha pyrthei u sa mad їa baroh ka pang ka jhia, ka їap ka mynsaw, ka sngewsih ka jynjar bad baroh ki jingsniew ki lanot ba suhsat ba syrtok jong kane ka pyrthei. Hynrei u Syiem Nongklung um shym la їoh ban thang їa uta u ksew bad uta u ksew u la kylla maw bad u dang don haduh mynta mynne ha nongbah jong ka Raij Nongkhrah.Haba la jia ka jingїap ha u khun bynriew kumta la sdang ban mih sa ka diaw ka pangnud ba tmang na ka bynta ki ba їap bad ha kum kata ka khep don ki kaitor ki duhalia ki ba kynud sur sngewsih kumba sngewlem ïa ka longïing longsem bad dukha ba la duh ei ka jingimbriew. Ha ka sngewbha ka sngewmiat ha ka rong ka taw la don lypa ki sur jingrwai jingtem ki ba dei na ka bynta kata ka rukom, hynrei ym pat ju don na ka bynta ka ba їap. Kumta naduh kata ka por la shna thymmai ki sur bad tiar put tiar tem na ka bynta ka sngewsih їa ki ba їap. Hangta ki beh mrad їa ka shrieh, ki khoh snieh; ki khud їa ka dieng bad ki thaw da ka maryngod bad naduh kata ka por la thaw ka sur sngewsih na ka maryngod bad la pyndonkam beit tang ha ka ba sngewsih ha ka ba їap briew; їa kata ka sur їam briew ki khot ka ‘jamlu’. Ka maryngod ka dei thik tang na ka bynta ka sur їam briew, bad haba їam ba sngewsih ruh baroh bad kynthei bad shynrang ki їam briew. Kumta ka maryngod ruh ka don kawei ka kynthei bad kawei pat dei u shynrang; kata ka maryngod kynthei bad maryngod shynrang. Ka maryngod shynrang ka mih ki tympha ki reng kiba їeng sha neng haba buh їa ka maryngod, bad ki tympha jong ka maryngod kynthei ki dem sha rum.
Hadien habud, haba baroh baroh la pyndonkam kata ka jamlu ha ka їambriew; ym tang u bynriew uba kwah ban tem ka sur їam briew, wat ki ksuid ki khrei ruh ki kwah bynta lang ha kata ka blaw ka diaw kum u bynriew. Ha kawei ka sien uwei u nongrep u la rah ka maryngod sha lum haba u leit ap kba bad u la thiahkai ha rynsan diengjri ban tem kai hangta da kata ka maryngod. Kyndit kynsan la wan mih ka thabbalong na kata ka diengjri namar ba ka їohsngew їa kata ka jingtem sur ba myllung. Hangta ka la kop ka la aireng їa uta u bynriew ka da ong ba un tem na jrong rynsan bad kan shad ha tbian. Kata ka jingїakop ka long ba kat ba thait shwa kin shah jop ha kata ka thong. Ka la ong ba lada un rem te kan sa bam doh noh їa u. Kumta uta u nongrep u la tem bad ka thabbalong ka la shad bad katba ka shad ka shad u nongrep katta u dang shitrhem ban tem. Hadien shislem bha ka thabbalong ka la thait їar, hynrei u nongrep u dang їai tem kata ka maryngod haduh ba ka thabbalong kan da kyllon lyngktar hangta ha madan. Mar kumta u nongrep u la hiar na rynsan bad u la sei la ka wait tasam ban dung jrak na shadem hynrei kata ka thabbalong kam їap. U la dung sa dung kylleng ka met jong ka namar ba ka la thait palat bad kam lah khie khlieh shuh, katta ruh kam man їap. U nongrep u la їaleh tyngeh ban pynїap hynrei haduh ban step phyrngab ruh um lah ban pynjah mynsiem їa ka. Ha kata ka por la wan her ka paitpuraw bad ka la pah sa pah bad u nongrep u la їathuh ba u lah їakhun baroh shimiet shi їa ruh um man lah ban pynduh mynsiem їa ka thabbalong. Ka paitpuraw ka la ong ba lada un kohnguh їa ka te un sa lah ban pynїap їa ka. Kumta ka la pah kum ban bthah їa u nongrep kumno ban pynїap їa ka thabbalong; ka la ong ba un dung da u kdait kasing na shadem bad thoh ka snam jong ka thabbalong na tdong jong ka. U nongrep u la kohnguh kumba lah batai ka paitpuraw ba un khet da u kdait kasing bad lit pynnep; nangta sa dung na shadem bad hangta kan sa їap. Hynrei u da kynmaw ruh ban hap tah da ka snam na uta u kdait kasing ha lyeit jong ka paitpuraw. Uta u nongrep u la kohnguh bad leh thik kumba la bthah kata ka paitpuraw bad ynda lah dep dung haduh ban da phlei snam na klongsnam kata ka thabbalong u la thoh kata ka snam ha tdong jong ka paitpuraw, bad tang kumta hi ka la їap kata ka thabbalong. Naduh kata ka por ka paitpuraw ka la saw sah ka tdong bad ki kynja ksuid kynja khrei kim nud shuh ban wan shad lang bad u bynriew.

U Nongprat Lynti Ha Rilum Khasi: U Swami Prabhananda

Ha ki sngi ba dang jur bha ka jingiakhih paidbah hapoh Ri India, pyrshah ïa ka Sorkar Bilat, kaba la jia ha ka snem 1920-21, la don arngut ki samla ki bym pat pass B.A., ki la wai kawei ka ïingshong ha Dacca kaba don mynta ha Bangla- desh. Kine ki samla ki la don ka jingthmu ban pyniong ki jingialang barieh da kaba thaw lad kumno ban pynkyllon ïa ka jingsynshar Bilat hapoh ri India. Khnang ba ki pulit kin nym suba sniew ei ei ïa ka kam jong ki, ki la buh ha ïing da ka kor-thirksai kum ka dak ban pynpaw lalade ba ki dei ki nongbud jong u Mahatma Gandhi. Uwei na ki pat, u la pynlapsngi lapmiet ialade tang ha kaba tem jingtem bad rwai jingrwai. Kumba la ju jia ha ki sor-bah, ki paramarjan kim shym la suidñiew ïa ka jingleh jong kine ki samla, tad haduh ba ka jingrwai bad jingtem jong ki ka la khynwin jlang bad ka la pynsngewsalia bad pynthut ïa ki baroh, kumta ki la leit ban mai ïa ki. Nyngkong ki la ialeit tang uwei ne arngut, hynrei ynda hadien pat ki la ialeit kynhun ban maham ïa ki ba kim dei ban leh ha kane ka rukom, ki la ïa kyrpad ruh ba ki dei ban ïa sngewlem ïa ki khamtam lei lei ha ka por miet, namar ba, ynda ki la trei shitom baroh shisngi, dei ban ioh pynjah thait ïalade ha ke por miet.

Hynrei haba ka jingong jongki kam lerkam ei ei; kila kawang maw halor ïing ha kano kano ka por ka bym dei shuh ban rwai.
La don ruh wei u sahep (shiteng jaid) napdeng jong kita ki paramarjan uba la ujor ym tang ïa ka jingrwai ne jingtem hynrei wat ïa ka jingwin jong ka kor-thirksai ruh, wat lada kiwei kim da sngewsalia eh lada ka sawa ruh, ki dei ban suidñiew na ka bynta ka jingbha jong ka ri. Une u saheb nyngkong u la phah ong ha ki shakri ba ka jingthirksai ruh ka dei ban sangeh. Kane ka shu long tang ban kham pynduna ïa ka jingsawa. Hynrei haba kine ki jingmaham kim shym la myntoi eiei, u sahep da lade hi u la leit ha ïing; jong ki. Da kaba bat ïa ka pistol ha kti ula byrngem ïa ki ba lada kim pynsangeh noh ïa ka korthirksai ruh un siat ïap ïa ki. Uba kham rangbah na kine ki samla, uba kyrteng u Ketoki u la sied thrait ha khmat jong u, da kaba pynshah ïa la ka shadem u la ong, “Siat ïa nga lada phi nud, hynrei ngan ym pynsangeh ïa ka kor-thirksai da lei lei ruh.” U sahep pat ba u la sngewthuh ba kine ki samla ki long kiba kheiñ duh wat lada ïap ruh, u la mih noh nangta da kaba tim bad thnum ïa ki artat artat lynti. U Ketoki u la sngewthuh ba ki la dei ban phet noh nangta namarba u sahep un sa leit mudui khlem pep ïa ki ha ki pulit, kiba la ju syntiat ïa ka kam saiñ hima sima jong ki; bad ka lah ruh ban paw pyrthei kyndit kyndit da ka jingphlan dusmon jong kiwei ki-ar bad ka lah ruh ban pynpoi phatok ïa ki.
Kumta, ki la phet noh nangta. Kyndiat sngi hadien kane, ki la im ka jingim ba lyngkar, khlem ïing khlem sem, khlem kam khlem jam bad ki pulit ruh ki ïai wad ïa ki khlem sangeh. Hynrei ki long ki briew kiba ieit bad bud ïa ki Jinghikai jong u Ramakrishna bad u Vivekananda bad ka paw ruh ha ki kam bad ki jingkren jong ki bad ba ki don ruh ka jingthrang bajur ban trei na ka bynta ka ri. Dei ha kane ka kynti ba ki la sdang ban leit peit ïa kawei ka mission rit jong u Ramakrishna kham bunsien ban ïa kaba mynshuwa. Bad ki la sngewthuh ba ka jingieid hok ïa la ka ri ka long ka babha hynrei kaba kham khraw ka long ban shakri ïa la ki para-briew baroh. Kumta u Ketoki uba la kham rangbah u la leit iasoh bad ka Mission mar mar, u la iehnoh jyndat ïa ki kam saiñ pyrthei baroh ha ka ban pynleit jingmut ialade ha ki jingpule bad jingim ba kynja mynsiem kumba ka Mission ka kyntu ïa la ki nongtrei baroh.
Katba u Ketoki u dang leit pyntbit ialade ha kawei ka mission kaba don ha Dacca la wan poi ka khubor ba don bun ki briew kiba shong ha ri lum Khasi bad Jaintia kiba la thrang dik dik ban don kino kino ki seng ki ban seng skul ha ri lum jong ki khnang ba kin dup phah ïa la ki khun jong ki khlem jingma ei ei hapoh ka jingpynbeit jong ki khlem da ktah ïa kano kano ka niam jong ki, kumba la jia ha kito ki khynnah kiba leit ha ki skul kiba la don lypa ha ri lum kiba la tei da ka Sorkar jylla bad la pyniaid da ka Balang Khristan. La don ka jing ïa ai jingmut na baroh ki dong jong ka ri ba ka Ramakrishna Mission kan shimti ïa kane ka kam, bad ka kam ruh kan nang iaid shaphrang da ka jingiakyrshan lem jong ki briew baroh khlem da pynbor ïa kano kano ka niam. Hynrei ka long ka kam kaba eh ba ka Mission kan pyntrei ïa kano kano ka jingthmu khlem da lap sabut ba biang la ka long kaba shisha ne em. Kumta la rai ban phah da uwei u Maharaj ban leit peit ïa ka jaka bad ban wad jingtip kaba kham bniah; bad yn sa sdang ïa ka jingtrei bad jinghikai ha ka rukom badei lada i donkam, lymda kumta, ka jingthmu kan shu sep ei lada kam don ka jingiabeit lang. Kumta la rai ïa u Ketoki ban leit. Ka jinglong jong u ka la pynlyngngoh ïa ki briew baroh namar ba u long uba kham phylla. U long uba satar bad ba eh, pynban uba khih jingmut, bakhuid jingmut, ba nep jabieng, uba ïai ialeh pyrshah ïa ki jingeh baroh da la ka mon ba skhem bad uba don shibun ki jingthmu ba u dei ban iarap ïa la u para-briew. U ruh u la pdiang sngewbha ïa kane ka jingkhot da kaba kloi ban ioh kum kane ka kabu ban ïarap lem ïa kito ki briew kiba dangdum bad kiba la shah iehnoh marwei lyngba ki spah-snem ba la leit.
Ha Ri lum Khasi
Kumta ha u Nailur (September) jong ka snem 1924, u Ketoki u la mih na Dacca bad u la wan poi ha kawei ka shnongrit, ha Ri Khasi kaba kyrteng ka Shella. Kum u nongwei shisngi, khlem pisa tyngka bad khlem nang shi kyntien ruh ïa ka ktien jong ki ha kaba un leit ban trei bad tip ïa ka rukom im jong ki. Da kaba iaid kylleng kylleng ka shnong u la iakynduh ryngkhat ïa uwei u Bengali uba kyrteng u Mathuranath Deb Nath—uba ïarap ai dawai ha ka Dispensary Sorkar hangta. Tang mar shu tip ïa ka jingthmu jong ka jingwan u Ketoki, une u rangbah u la khot sngewbha ïa u bad u ïa ai jaka shong jaka sah ha ïing jong u hi wat la un sah hangto katno katno sngi ruh. U Maharaj ruh u la pdiang sngewbha ïa ka jingkhot jong u hynrei u la sah bad u tang ar sngi. U la iathuh lin ha u ïa Ia ka jingthmu baroh ba ka jingwan jong u ka long ban iarap lem ïa ki Khasi bad kaba u kwah eh ba ka long ban pyniadei ialade bad ki nadong shadong, kum ha ka shong ka sah, ka bam jong ki. Da kaba kim lah ban kiar ne ialeh pyrshah namarba kim don la ka jong ka seng, ki la khot noh da ka Ramakrishna Mission. La ka long ka seng rithor ruh, pynban haba bishar bha ki shem ba kam lah ban ialam bakla ha ki rukom im rithor lane ban phngian ha ki ïa ka jingim ba kynja nongwei. Katto katne na ki kiba kheiñ ialade kum ki Hindu ki kmen shibun haba kin ioh ïa ka seng jong ka Niam Hindu kaba long ka Ramakrishna Mission ka ban wan trei hapdeng jong Ki. Kiwei pat kiba kheiñ ialade ba ki long ki jaid bakyrpang na ki Hindu, na kata ka daw ki la khot ïa ka Ramakrishna Mission thymmai namarba kim mon ïa ka rukom leh jong ki nongtrei Balang Khristan kaba ki la mut ban kyrshoiñ ïa ka rukom im tynrai jong ki.

Ka Mon u Blei ne Ka Mon Laitluid?

U Swami Vivekananda u la batai shaphang u Blei Hati bad shaphang u Blei Mahut (U Nongñiah Hati) ha ki hynñiew sngi. Ka jingkylli kaba mih ka long, balei la mane Blei ïa u Hati?
Don u Blei hapoh jong u Hati kumta u Hati u dei u Blei bad u Blei u don hapoh jong ka Dohkha ruh kumjuh, kata ka mut ba u Blei u don ha ki ba bha bad kumjuh ha ki ba sniew ruh.
Ha kane ka jingiathuh khana, u Rangbah Niam u la ong ïa la u synran ba kiei-kiei baroh ki dei ki Blei. Ha kawei ka por shikynhun ki Hati lamwir ki la wan, baroh ki synran haba ki la ïohi ïa kane ki la phet hynrei tang uwei napdeng jong ki um shym la khih na ka jaka ba u don namar ba u don ka jingngeit baskhem ïa ki kyntien kiba u Rangbah Niam u kren, ba ngi dei ban pyndem ha u Blei u ba don hapoh jong uno-uno ne kiei-kiei baroh. Wat haba u Mahut u la hylla, “Phet shajngai! Phet shajngai!” hynrei une u synran um shym la patiaw satia.
Kumta, uwei napdeng kita ki Hati u la bret ïa une u synran sharud, hynrei donbok ba um shym la iap. Ki synran ki la wan biang hadien ba u Hati u la phet ki la ïalam ïa u sha u Rangbah Niam, u Rangbah Niam u la kylli ïa u, balei ba um shym la phet na kata ka jaka? U synran u la jubab, “Kynrad, dei maphi hi ba ong ba u Blei u don hapoh jong uno-uno bad kiei-kiei baroh, nga la bud beit ïa ki kyntien jong phi”. U Rangbah Niam u la ong, “Khun jong nga, balei pat phim sngap ïa u Blei Mahut?”.
U Blei u dei trai bad u dei hok ruh ïa uno-uno uba don ka jingmut jingpyrkhat kaba khuid ba suda. U don hapoh jong baroh kiba don ïa ka bor sngewthuh kaba shida. Nga dei tang ka tiar, u dei u Nongshna tiar. Nga dei tang ka ïing, u dei u Nongsumar ïing. Une u dei u Blei Mahut.

Halor u Lum Diengïei

U Diengīei u dei u diengbah diengsan, u ba mih ba san ha kliar lum Diengïei. Katkum ka khanatang, une u dieng, u long uba heh haduh katta katta, ki tnad bad ki sla jong u, ki long ki ba piar ki ba ïar, u don sha shiliang jong ka Wah Umïam, lah ruh ban ïohi kyndiang ïa u ne u lum na kliar u lum Sohpetbneng.
Ha ba ngi ong ka don ka khanatang. Te nangno keiñ ngi ïoh ban lum ban lang ïa kine ki khanatang, ïa ki khanatang la shu ïathuh pateng da ki kmie ki kpa tymmen jongngi na kawei ka por sha kawei pat. Te ha ba ngi pyrkhat ngi pynshong nongrim bha, kumno keiñ la pynsaphriang ïa kine ki khana jong kata ka mynnor ym pat nang ïa ka pule ka dangle. Ym pat tip ïa ka kot ka sla. Pynban dei ha kata ka juk, ba ki khun u hynñiewtrep ki dang ïaid da ka kjat na kawei ka jaka sha kawei pat ban leit ïapeiñ (lane leit ïa die ïathied) ïa ki mar ki mata. Bad dei da kumta ki hap ban sah miet ha ki iingbasa ha man la ki shnong dei hangta ki briew na ki thaiñ bapher-bapher, ki ju ïakynduh lang khrui, bad ïashong sawdong ka lyngwiar dpei barhem. Hadien ba la dep bam jamiet, ki ïa bam kwai ïa dih duma bad dei hangne ki sei ïa ki ta ki khanatang na la ki jong ki jong ki thaiñ bapher-bapher katkum ki khanatang, la sngewthuh ba ka don kata ka Sotti juk mynnor ha ka ba u khun bynriew u pynkren briew ïa ki mrad ki mreng, ki sim kidoh, ki lum ki wah, ki syntiew ki skud, ki dang ïasngewthuh kawei ka ktien.
Te ka khanatang u lum Diengïei ka long kumne. Ba ha kata ka mynnor, u ne u Dieng u la heh la ïar, ki tnad ki la piar bad ki sla ki la nang rben, haduh ba la kah dum ïa ka pyrthei, wat ki kjat sngi ruh kim lah shuh ban sam lyngba, la shu dum bad miet bad sngi. Ki jingthung jingtep kim long shuh u kba u khaw u krai, u soh u pai, ki la duhlut.
U khun bynriew, u la poi ha ka shaïong ha ka dum, ka lyngngoh. Balei ka wan jia kumne. Hynrei u khunbynriew u long u bastad, u bakhraw ka pyrkhat ka pyrdaiñ ki la ïatylli lang kawei ka buit ka bor bad ki da lum dorbar ban leh kumno ban wan rah biang ïa ka jingshai. Te kumta da kawei ka jingmut ki la rai ban daiñ noh ïa ka Diengïei. Kumta ki Tymmen ki san ki la pynïeng ka duwai ka phirat ha u nongbuh nongthaw, ban ïarap ban ai bor ïa ki ban daiñ noh ïa kata ka diengïei.
Kumta Dangngir dangsaw ka tyngab baroh ki Rangbah shynrang bad kynthei, ki la ïamih bad rah la ki wait ki sdie bad ki la ïa kiew artad ïa u ta u lum ban pom ïa ka Diengïei baroh shisngi ki la ïatrei shitom ban pom ïa kata ka dieng, pynban ha ka step ka ba bud ynda ki la ïa poi ban pom biang ïa kata ka dieng, ki la ïalyngngoh bad shaïong ngaiñ ha ba ki la ïohi ba ka Dieng ka la dapdoh biang. Kumta ka long mynshwa. Hynrei ki khlem kynran-dien, ki trei borbah ban daiñ biang ïa kata ka diengïei thop baroh shisngi. Hynrei ha ka sngi ba bud ka la long biang kumjuh.
U khunbynriew u la lynga pisa, ki la ïashong pyrkhat ban ïaleh kumno? Kumta ki tymmen ki san ki la pynlong biang ka nguh ka dem ba U Blei u nongbuh nongthaw un plie ka lad ka lynti ban pynshai ha u, kumno yn leh ban lah ban pynkhyllem ïa ka Diengïei.
Te ha kawei ka sngi ki khynnah samla ki dang ïa jied ïa tam symboh kba (Ngan ïathuhïa phi) lawan poi iwei i phreit hangta, i ta i phreit i la ong ïa kita ki khynnah, lada phin ai nyngkong ïanga ïa u symboh kba ngan ïathuh ïa phi, kumno ban leh ban lah ban pynkhyllem ïa ka Diengïei. Ki khynnah ki nguh ïa i phreit ki la ong ngin kular? i Phreit i ïathuh ba dei u khla u ba wan jliah mynmiet mynmiet, ba sa dap dohbiang kata ka dieng. Kumta i phreit i la batai, ba ki dei ban pynap da ki wait ki sdie, ha uta u dieng, khnang ba u khla ha ka por ba u wan ba u khla ha ka por ba u wan jliah un phot u thylliej, kita ki khynnah ki la nguh arti ïa i phreit, ki da ong ruh. Kane ka khanatang kan ïai sah junom, ba dei i phreit ba wan ïarap ïa u khunbynriew ban lah ban pynkhyllem ïa ka Diengïei. Ki khynnah da ka jingkmen ki la ïamareh sha lum ki pyrta, ban leit ïathuh ïa ki rangbah ïa ka khubor ba wan ïathuh i phreit. Ha ba ki la ïohsngew ïa ka khubor ba la ïathuh ki khynnah, baroh ki Rangbah ki la dap da ka jingkmen bad ka jingkyrmen, ki la ong kat kata ka kyntien hok ka ba i phreit i la ïathuh, ngin kular keiñ ban ai symboh kba nyngkong ïa i. Kumta ki la leh kumba la bthah i phreit, ki la pynap da ki wait ki sdie bad ha ba u khla u wan jliah ïa ka dieng u sa phot u thylliej. U khla u la mareh sakma kylleng-kylleng. Hynrei u khunbynriew, u la thang sawdong ka khlaw da ka ding ban lah ban thang syndon ïa u ta u khla.
Dei shisha ka jingïarap i phreit ba u khunbynriew u la lah ban pynkhyllem ïa ka diengïei, ban wan pat ka jingshai ha ka pyrthei. Naduh ba la khyllem ka Diengïei, la shai biang ka pyrthei ka jingsuk ka la synshar biang ïa u khunbynriew, u kba u khaw, u soh u pai ki la mih kyrhai. Baroh ki ïashongsuk shongsaiñ ha pneh ka meimariang.
Ha kane ka juk mynta ka (Tourist Department) ka la pyrshang katba lah ban wad ïa ki jaka ba itynnad bad ba don ki khanatang (folktale) ban pyn im ïa ka culture jong ka jaitbynriew. Ha ka juh ka por, lada ki nonghikai ruh, ban pynsngewtynnad ïa ka khanatang, ki lah ban leit ïalam kai ïa ki khynnah skul sha kane ka jaka ban peit bad ïohi da la ki jong ki khmat, ban pynshongnia da lade ïa ki khanatang ka Ri Khasi.