Ki Snap Phylla Jong Ki Motdur Maw ha Ri Jaintia

D R Michael Buam

D R Michael Buam is an independent researcher, filmmaker and a writer in three languages. He currently researches on oral history, indigenous knowledge systems and traditions of the Jaintia people living in Meghalaya and Assam. He belongs to the War-Jaintia community of the Khasis. He had quit his job at the university to setup his own IT firm TechLife in 2004 and in 2010 resigned as its Director to concentrate on his research, filmmaking and writing. The English version of the present Article can be found in
http://michaelbuam.blogspot.com/2017/07/the-enigma-of-rock-sculptures-and.html
Bah Raphael Warjri: Artist, Writer and film-maker. Founder of Riti Academy of Visual Arts and television news channel Media Plus. Life Member of Indian National Trust for Arts and Cultural Heritage (INTACH), Advisory Member, Indian Council for Cultural Relations (ICCR).

Ka thaiñ rilum Khasi bad Jaiñtia ka kynrei bha ki mot sah kynmaw jong ka mynnor ki ba sakhi shynna ha ki mawbynna, ba kynthup ki maw kynthei bad maw shynrang ki ba їeng rasong haduh mynta mynne kum ki dak ba tympang їa ka burom baphuh baphieng na ki khanapateng jong ki trairi traimuluk jong kane ka thaiñ. Hynrei sngew bynñiaw pat ba ym don kino kino ki nathi ha kano kano ka bui na ki pateng ba ha shwa. Katkum ka khanatang jong ki longshwa manshwa ki Khasi ki yn lah nguid noh їa ka kot bad la jah rngai ki dak thoh shiryta. Kawei pat kakhanatang na War Jaintia ka їathuh ba їa ki dak Khasi la tyngkaibad ri kyndong da ka kynhun ki riewkhuid ki ba la duh jait noh ha kawei na ki pateng bynriew. Ki ju khot ‘Prai-Dia’ ka ba mut ‘bleijaiñ’ ka ba kdew ba ki thoh ha ka jaiñ.

Remnants of once thriving weekly market at Moopat in East Jaintia Hills, Meghalaya


Ka dang dei tang ha u snem 1842 ba u Rev. Thomas Jones u la shimti ban thaw thymmai їa ki dakthoh Khasi da ki dak Roman. Naduh kata ka khep la kyrsoi bad mih byllai ki jynthoh lyngba ki pateng jong ka thoh ka tar Khasi. Wat lada ki khana pateng naduh mynnor ba la ia pur lyngba ki pateng bynriew da ka ba shu iathuh tang da ka ktien ruh ki phalang ia ka thoh ka tar Khasi, tangba ym don ki ban batai ia ki tarik ne ki snem jong kiei kiei ki ba la jia, lait noh kito ba mih ha ki dulir snep ne Buranji jong ka Assam bad Tripura bad ki kaiphot jong ka sorkar phareng lane na ki stadkot ki ba la shakri ha kine ki thaiñ naduh shwa ka spah snem ba khatkhyndai haduh ban da ioh laitluid ka ri India na ka jingsynshar ki phareng ha u snem 1947.

Syndai in West Jaintia Hills


Namarkata, ki khana pateng jong ka mynnor bad ki ba dang ha ki spah snem ba lah leit shaphang jong ka Khasi Jaintia ki dang sah shrah ne lymbiang katba ym pat lah ban tih sani da ki riewstad ki ba tbit ha la ka kam khana pateng bad ka stad saiñbynriew bad saiñriti (Archeology). Ka synñiang jong ka stad saiñktien (Linguistics) na ki khana pateng ka lah ban pashat jingshai ha ka ba ki riewtihbniah ha kiwei kiwei ki phang ruh kin lah ban kham batai shai halor kane ka phang. Ka stad pule sohhiarpateng (Genetic) ka lah pyrshang ban pashat jingshai halor ki jukshai lyngba ki khanapateng bad ka la pynkylla їa ka rukom pyrkhat kat ia ka ba lah shem. Katba ka stad tihsani ban shem їa ka ryta (carbon dating) halor jong ki shlem saiñ nar lyngba ki ryta, ka ba da tih na ramew la kham syntan ban lapdien ia ka khanapateng jong ki bynriew ha ka thaiñ Khasi Jaintia. Ka jingtih na ramew kat ka ba la shem dei tang ka jong u Lum Sohpetbneng da u Dr. Marco Mitri bad la ka kynhun ka ba la shem sabut shaphang kaba ju don ka jukshai jong ki bynriew katkum ba la phalang ha ki khanatang bad kane ka jaka ka dei marjan bad ka pung Umiam ba ym da jngai than na nongbah Shillong. U nongthoh ba pawnam, u Bah Sumar Sing Sawian ha ka kot ba kyrteng ‘Ka Thymmei Lariti’ ka dei ka ba la pynshong nongrim halor kata.

Elephant rock sculpture at Ampubon near Syndai village in West Jaintia Hills


Ka khana pateng kumba kalong ka dei ka ba la shu pynkiew skong jubor bad don ruh ka ba la shu jah rngai. Teng teng ka long ka ba sah umdum na ka daw ba don bunjait ki rukom jingjia halor kawei ka khana jong ki juh ki briew. Kane ka paw shai na ki lai saw jait bapher kawei na kawei ha ka khanatang jong ka Lidakha, ka ba iathuh shaphang kajingsdang jong ki syiem Jaintia. Jar la katta wat lada ki khana pateng ba shu їapur khana kim da thikna, hynrei ki dang dei hi ki tyllong jingtip ba kongsan shaphang ka khanapateng jong ka Rilum Khasi Jaintia bad lada ym kynshew nathi ha ki bui, kin sa shu jah rngai bad tyllep ha ka klet haduh ban da btep syndon ha lyndet ki rta barim bajah.
Dei na kita ki kyntien їapur khana da ka ba iathuh pateng ba kane ka jynthoh ruh ka la sot ha ka ba pyrshang ban sngewthuh їa ki dur ba la oh bad shtah ha ki maw ki ba lashem byllai ha Rilum Jaintia. Hapdeng kine ki jingshisha ba la pynpaw ha shwa, ki don ki maw ba sah kynmaw їa ka mynnor ki ba la shem jingeh ban batai na ka daw ba ym don jynthoh ba thikna. Kumta la hap ban shu antad da ka ba shu tharai da ka ba ringdur. Dei hangta ba ka bor jabieng jong ki briew ka treikam ban pynphriang jingtip kiba bakla. Ha ka jingim ba manla ka sngi, khamtam ha kane ka pyrthei beh por ba ka puson bad ka duriap ba la kham ñiar ban shem.
Ka Rilum Jaintia ka don byllai ki sakhi sabut jong ka mynnor lyngba ki mawbynna, ki їew ki hat barim bajah bad ki jyntei ki ba їeng shynna kynthup ia ki jingkieng maw baphieng ki ba la їashan borbah wat ha ba lynsher ki bor mariang lane sep bad dkhoi noh haduh mynta. Ka kam mushlia jong ki bynriew ruh kadei kawei ka ba nang synjor kine matti sah kynmaw. Ki dak ki shin ki ba lah ban peitthuh ha kane ka liang ki dei na ka ba ym shem kino kino ki snap ohshrong ne shtah dur ha ki thaiñ pdeng jong ka Rilum Jaintia. Lehse lah ban len їa kata hynrei haduh mynta mynne, ym pat shem ban don ki kaiphot ki ba kyntait їa kata. Ki snap ohshrong bad shtah dur ba la ju їai shem ha kine ki thaiñ ki dei barabor ki ba marjan bad markhap bad kiwei pat ki deiriti bapher.

Ka dur jong ka sngi bad u bnai ba shtah ha u maw la shem ha marjan jong ka pung sum ha Rupasor bad ka shtahdur jong ki hati la shem ha phudwah ba ju khot ka Ampubon, markhap bad ka pung sum Rupasor. Kine ki dur ba la shtah ha ki maw ki dei ki dak ba shynna jong ka lambud їa ka niam Hindu ba lehse ka la jia ha ka por ba synshar ki syiemJaintia. Ka khilon mawbah ba pun jingkieng ka ba don marjan jong ka pung sum Rupasor ka lah ban long naduh ki spah snem ba khatphra ki ba long ki matti ba shynna jong ka Hima Jaintia ka bakhraw hyndai.
Ha shnong Khanduli ba ha ka thaiñ ba shatei jong ka Rilum Jaintia markhap bad ka Karbi Anglong District jong ka jylla Assam, lah ban shem ki maw shtahdur ba paw kum ki shipai jong u syiem. Kawei na kita ki shtahdur ka la julor noh namar ba dei ha lynti ba shna surok ka sorkar. Ka lah ban long ba ka durshtah ha u maw la shu jynrat lane ba ki nongtrei surok kim lah ban ithuh їa kiei kiei ki ba kynsai, namar ba la iathuh thikna da ki trai shnong ba ki dang kynmaw їa kawei ka durshtah ka ba la jah noh. Donbok ba kawei na kine ka dang sah ba la pynneh da iwei na ki traishnong ka ba dang neh kumjuh ha rudnong ba shaphang shatei na ka shnong. Kane ka durshtah ka la neh bad sumar da ka ba ker sawdong khnang ban ym don shuh ki ba lah ban pynjulor. Khyndiat la don ka jingsngew bynñiaw namar ba la paw kum ba khah rong ba la tah khnang, hynrei ka durshtah ka dang neh hi kumjuh. Harum jong ka durshtah jong u syiem ne shipai ka don ka dur ba la byrshem bad ka dur jong ka riew kynthei ka ba lah ruh ban dei ka syiem. Dei sa tang ka ba jurip sani da ki riewtbit ha kane ka liang ba lah ban seipaw їa ka jingmut ba thikna jong kine ki durshtah. Ka kyrteng jong kane ka durshtah ka kdew shai ba dei u syiem kum u tyngshop ba paw. Katkum ki parom hyndai la nam їa kane ka durshtah ha u maw kum u Moosyiem wat lada ym shym la jer kyrteng ne їa ka por ne ka ryta.
Kawei na ki durshtah ka ba kham phylla ha Rilum Jaintia ka dei ka dur jong ka mynraiñ kynthei ba la shtah ha u maw ka ba don ha rudnong jong ka shnong Lum Lakhiat hajan Khanduli. Ka mynraiñ kynthei ba lashtah ha u maw ka don ka jingthew ba kumba khatsan pruh ka kynїan bad san pruh ka kynjang. Kata ka durshtah ka kham heh shibun shah ban їa nujor na ka mynraiñ kynthei jong ki bynriew ki ba im bad kam da shynna than namar ba la pur ki jyrmie bad la sop la spaiñ baroh sawdong da u sañium jynthung kum ban buhrieh na ka ba lah ban paw pyrthei than. Kane ka durshtah ka kyrsoi bad kynshoit shibun ki snap pyrkhat ha ka ba ka jubab ka long ka ba sngew kynsha. Ki parashnong ha Lum Lakhiat kim da don jingtip ba thikna shaphang ka tyllong jong kane ka durshtah ha u maw. Bun na ki parashnong kim da tip shai namar ba ka don sha rudnong jngai na shnong ne na u lum bad ka їajan bad ka lyngkha kba.
Ym lah ban tip shuh ba mano ne mynno ba la shtah їa kum kane ka dur ha u maw, hynrei balei la thaw bad kaei ka jingthmu? Hato ka dei ka threw їa ka doh ban pynhun їa ka jingkangar ne ka dei ka ba la shna khnang da ki briew ki ba ym don da kawei pat ka kam ban leh? Lehse kalah banlong ruh ba la shtah da ki briew ki ba jylliew ka pyrkhat ha ka thaw lade? La sngewdei ban snoh ha ka rukom mane Yoni ka ba kynrei ha kylleng ka Ri India. Ka mynraiñ kynthei ba la shtah ha u maw ha kane ka shnong ka їasyriem bad kata ka ba don ha їingmane Kamakhya ha Guwahati jong ka jylla Assam markhap ka jylla Meghalaya. Ka Kamakhya ka dei ka ba khring bha їa ki ba їaid riewblei na kylleng ka dewbah Hindu na ka bynta ka jinglehniam ‘Shakti Peetha’. Ha jylla Meghalaya ruh ka don kum kata ka rukom mane ki riewblei ne ka ‘Shakti Peetha’ ka ba long ha shnong Nartiang jong ka Rilum Jaintia, ka ba jia ryngkhat ban їajan bad ka shnong Lum Lakhiat tang kumba 35 mer eiei ka jingjngai na shaphang shathie. Kane ka jingїajan jong kine ki durshtah їa ka mynraiñ kynthei ha Lum Lakhiat bad ka lehniam ‘Shakti Peetha’ ha Nartiang ka kdew ba lehse ha ka por synshar ki syiem Jaintia ka ju їai jia bad їai long namar ba ki syiem Jaintia ki kyntiew nam їa ka niam Hindu ha ka ba ki raїot ki ju lehniam, hynrei ka ba la sangeh noh bad nang jah suki suki hadien ba la pynsnoh їa ka hima Jaintia sha ka synshar jong ki phareng ha u snem 1835.
Ka don kawei pat ka durshtah ha Kseh Rynchang hajan Khanduli ka ba lah kdiah bad la weng noh na ka jaka ba ju don ha ka por ba shna surok ka sorkar hangta. Mynta ka shong ha tbian markhap ka Lailad ban poi sha ka surok bah sha shnong Khanduli. Ki parashnong ki iathuh ba don artylli ki durshtah jong ki shijur kynthei bad shynrang ki ba lyngkhuit. Ym lah ban tip mano ba shtah їa kata ka dur ha u maw, hynrei don ki ba parom ba ki shijur ki la kylla maw hadien ba ka tnga jong u shynrang ka la lap ba u tnga jongka u la klim їa ka ban poikha bad kawei pat ka kynthei.
Ha ka kot Khasi jong u Bah Shining Star Laloo ba la jer ‘Ka Syiem Latympang’ ka la batai shaphang ki durshtah ha ki maw ba la shem ha Latuba hajan ka shnong Thangraiñ ha thaiñ ba shatei jong ka Rilum Sepngi ka Jaintia. Kine ki kynthup їa u hati jong u Syiem Slieng na ka hima ba marjan u ba la hiar thma їa ka Syiem Latympang. Ki masi dab jong u Miat Rynsut, u khynraw thep mynsiem jong ka Syiem Latympang ryngkat bad ka lyngkor. Ki parom hyndai ki їathuh ba u Miat Rynsut Pala u la iehnoh ia la ki masi dab katba u dang lur lyngkha namar ba u la mareh kyrkieh ban iarap bad sumar їa ka Syiem Latympang. Kita ki masi dab ki la ap sah їa u Miat Rynsut ba un wanphai bad ha ba u khlem wanphai shuh ki masi dab bad kata ka lyngkor ki la kylla maw noh bad neh haduh mynta mynne. Kita ki dur maw masi dab ki lah mong bad orpait ym pat da slemthan na ka daw ba lynsher hi ki bor ka mariang, hynrei ki trai shnong ki їathuh ba dei na ka daw ba ther lapbah lapsan ha kawei ka lyiur ka ba la ju tip kum ka Pylliang ka ba la lynsher haduh khyndai sngi khyndai miet lynter khlem sangeh.
Ki don katto katne ki durshtah ha ki maw ba la shem ha u mawbynna ha shnong Tamu, kawei pat ka shnong ka ba don marjan bad ka shnong Khanduli, bad sa uwei pat u maw ba shtahdur ba la iathuh ba u don ha kajuh ka thaiñ ha ka shnong Saitsama. Nangta ka don ruh ka durshtah jong u syiar ryngkuh bad u hati ha uwei na ki mawbynna ha Yawmusiang ha ka shnong Nangbah ha ka ba la tyrsat rong їong artat ban kham shynna ka dur bad ym lah ban їoh jingtip mano ba leh kumta. Ki maw khilon ha Umiaknieh shaphang shathie jong ka Krangsuri hajan ka shnong Amlarem ruh ki don ki jingohdur ha baroh arliang lympen. Kane ka khilon jingkieng ka iasyriem bad kata ka khilon jingkieng ka ba don ha Rupasor hajan jong ka pung sum jong ki syiem Jaintia. Lehse ka lah ban dei ki lynti ba bteng ha ka lynti їaid lyngba hapdeng ka nongbah lyiur ha Nartiang bad ka nongbah tlang ha Sylhet jong ki syiem Jaintia. Ki dak ki shin ki lam kumba kin dang don shuh shuh ki durshtah ki dur oh ha kine ki thaiñ, bad sa tang ka por ka ban batai.


Ha ki thaiñ ba shathie jong ka Rilum Jaintia la shem ki jingohdur na ki deiriti Hindu kum ki narsum laidong ne ‘Trishul’ ba la ohdur ha ki aїom ba pher halor ki maw ha phud wah Tisang hajan ka shnong Psadwar ka ba dei ka wah Myntdu ha ki thaiñ Rilum. Ki syiemJaintia ki ba la synshar ruh shaduh ki bynta Rithor jong ka Sylhet ha Bangladesh ba mynta lait na ki thaiñ Rilum jong ka Hima Jaintia bad ki long ki ba їar ka pyrkhat pyrdaiñ ba na kata ka daw ba ki la pdiang їa ka jingngeit niam Hindu. Namarkata, la shem їa ka shtahdur jong u bleithaw Ganesh ha lynti ban rung sha ka krem ha shnong Syndai ha ka ba ki riewniam Hindu ki ju wan їaid riewblei manla u snem ha ka por jong ka lehniam Shiv Ratri. Lah ban їohi ruh їa ka shtahdur jong u bleithaw Ganesh ha ka pung sum jong ki syiem Jaintia ha Rupasor hajan Syndai ha lynti sha Muktapur, ka shnong ka ba ha khappud ba ju don ka lynti їaid ban poi sha Jaintiapur, ka nongbah aїom tlang jong ki syiem Jaintia.

Tridents (Trishuls) engraved on rocks along the western bank of Tisang (Myntdu) River near Pasadwar village


Ka snap tynrai jong ki Pnar lah ban shem ha ka shtahdur jong u Khmi ba la lapdien ha u maw ba ha phud jong ka wah Tisang hajan Psadwar. Ki khanatang ki їathuh ba u Khmi u dei u radbah u ba shong ba sah shapoh ñiamra ha sla ka meiramew bad u jumai ba ki briew ki lah ban sngew ba ju khih ka dei namar ba u Khmi u khih ne kynriah kano kano ka dkhotmet lajong. La ju parom ba lada u khih baroh artylli ki pung kti bad sla kti, ka pyrthei kan kylla baji khongpong. Na kata ka daw ka kmie jong u ka meiramew ka dkhat noh shiliang ka shkor bad shiliang ka kjat khnang ba un ym lah ban pynjulor їa ka pyrthei. Їa kane ka parom la iathuh lyngba ka shtahdur ba la sop da ki sohpailen ba dang lah ban їohi haduh mynta mynne. Marjan jong kane ka shtahdur kham sha arsut jong ka wah lah ban shem їa ka shtahdur jong u Ram bad Lakhon halor u maw bad nangta shuh shuh ka don ruh ka shtahdur jong ka riewkynthei bad u khla. Phewse ym don jingbatai ka ba shai halor kine ki maw shtahdur bad ki la shu kylla tang ki sakhi ba jarjar ha ka ba tyllep noh ka por naduh ka mynnor.

Lah ban kdew hangne ba la kheiñ sang ha ka riti dustur Khasi bad Jaintia ban shna dur їa ki kynja blei ki dken, ki longshwa manshwa, ki ryngkew ki basa ne kino kino ki jynthaw ki ba la kheiñ kyntang bad kheiñkor ha ka imlang sahlang. Їa kane ka riti la pynskhem shuh shuh da u barikor rangbah bad u nongthohkot, u bah Raphael Warjri ha ka kot jong u ‘Ka Thohdur Mynta’. Haduh ki ryta ki ba dang shen ruh ki riew tymmen ki ju kiar bad kyndiah їa lade ban shah shondur. Na kata ka daw kham ñiar ban shem ki dur ba oh ne ba shtah da ki barikor ha Rilum Khasi bad Jaintia. Na kata ka daw baroh ki durshtah bad dur oh ba la batai ha shwa ki dei lehse ki ba la lambud na ki deiriti jong ki thaiñ ba marjan ha ka ba la shem tang ha ki thaiñ ba shathie bad shatei jong ka Hima Jaintia ha ka ba la їatyngkhuh bad kiwei pat ki deiriti ba marjan. La katta ruh ka dang donkam ban dang tih bniah bad wad sani bha khnang ban sngewthuh shai halor kane ka phang.

Ka Rympei – Ka Shlem Saiñdur ia ka Longbriew Manbriew

Kitbor W Nongrum

Kitbor W. Nongrum is an eminent Khasi author who has more than 44 books to his credit. He is one of the founding members of Khasi authors society

It is commonly said that the charity begins at home and so does a broken institution. Youths are the valuable assets of our great nation. Time must have flown beyond our reach but it is never late to in trying to take a close look at the upbringing of our children. If one virtuous man is built in our society, we can hope for a nation of character.

Queen’s House, Smit

Ka Rympei ka dei ka shlem saiñdur ïa u briew. Ka dei hangne ba u ïoh ïa ka sneng ka kraw na ki kmie ki kpa, ki longkñi ki longkpa, ki kmie-nah ki kmie-san, ki mei-kha ki ñia-kha ne ki hynmen shynrang kynthei kumno ba un iaid ha ka burom akor bad ban im tipbriew tipblei khnang ba un ïoh ïa ka nam ka burom ha ka pyrthei. Lada na Rympei u ïoh ïa ka jinghun jingsuk, ka ïing ka sem ka suk ka kmen. Kumta haba ka jingsniew kam ïoh rung ha Rympei, ka shnong ka thaw ruh ka shongsuk shongpalei. Ka Rympei kaba khlaiñ ka saiñdur ïa ka jingim babha khamtam ynda ki khun ki kti ki la heh la san kin im kum ki khun tipsngi tipnong kiba tip la ka kam ka duk. Sha ki kam kai ki kam sniew kim poi kim tip namar ki im bad ki heh ki san ryngkat ka sneng ka kraw na la ki kmie ki kpa ba ai ka long rynieng ryngkat ki kñi kiba ju ïajan bad la ki pyrsa.
Ki kmie ki kpa kiba don ka jingkitkhlieh ban tei ïa ka ïing ka sem, baroh argut ki don ka jingiasyllok bajan bha ban pyndep ïa la ka kamram ba mynta bad na ka bynta ka lawei ki khun. Ki trei shitom ym ban pynbiang tang ïalade hynrei na ka bynta ki khun ki kti ba kin biang mynta bad hadien habud. Ka jingkhmih lynti jong ki ka long ba ka lawei jong ki khun ki kti kan long kaba phyrnai.
Ka kamram jong ki kmie ki kpa kam biang tang ban pyndap ka bam ka dih, ka kup ka sem ïalade bad ki khun ki kti. Hynrei ki aijinghikai ne btin lynti ïa ki khun ba kin ïoh ka jingnang jingstad ha ka pule ka puthi ba kin biang kin bit ki khun lashai lashisngi kumba la long lem ki khun ka juk mynta. Don ki kmie ki kpa kiba ai ka jinghikai ïa ki khun ban nang ïa ka kam jong ki, khnang ba hadien habud kin lah ban mih bujli na ka bynta jong ki – kata ha ka kam rep kam riang, ka khaïi ka pateng bad kiwei de. Ki don ka jingangnud ba napdeng ki khun ba bun, kin don hi ban shimti ïa ka kam ba la btin lynti ki kmie ki kpa. Ki hikai ïa la ki khun ba kin don ka mynsiem ba shynrang ban nym randien haduh ban da poi sha ka thong. Kata donkam ka jingminot bad jingkut jingmut, namar ka juk mynta ka dei ka juk jong ka competition ne ka juk ka jingïaleh.
Ka dei ka deiti ki kmie ki kpa ban btin lynti ïa ki khun naduh ba ki dang lung ban tip ïa U Blei. Namar ka ïing ka sem ba ïa duwai lang ka long ka ïing kaba ishongkun. Ynda ki khun ki la don ka bor sngewthuh ki hikai ba ka jingim u briew ha kane ka pyrthei shongbasa ka dei ban kamai ïa ka hok, ban im tipbriew tipblei bad ban im tipkur tipkha. Kine lai tylli kin shongsah ha ka jingmut jingpyrkhat jong ngi—ka jingngeit, ka jingkyrmen bad ka jingieit. Haba don ka jingieit ka don ka jingiamap. Ka jingiaieit markylliang ka sdang nyngkong na la rympei, na la ïing la sem ban ieit ïa la ki kmie ki kpa kiba long ki nongkha, ki nongpynheh pynsan ha baroh ki lang. Dei ma ki kiba shim ïa ka bynta U Blei ha pyrthei. Ki jingsneng jingkraw babha ba ki ai ïa ki khun ki long kiba kordor bad dei ban ñiewkor.
Ki kmie ki kpa ki shim ïa ki khun ba ki long ki mawkordor ka ïing ka sem, ki ju sien syntiew ïa ki haba ki don ha ka burom ka akor ha ka ktien ka thylliej, ha la ka ïaid ka ïeng. Ki kmie ki kpa ki hikai ïa la ki khun ba kin khie dangstep, ban sliew ka ding katheh, ba kin sar ka ïing ka sem, ban shet ban tiew ban sait ban khlieng ban pynkhuid ka phyllaw ka mynshem, ban sum ban sait. Ki khun kim dei ban shong kli kti, hynrei kin peit ïa ka kam ka jam ban trei. Kiba shongsuk kin minot ka kot ka sla bad kin poi tista sha jaka pule. Ki dei ban ïarap ïa ka kam ïing kam sem, kin pynbiang ka um dih ka umsait. Kiba don ki jingri jingdub kin phikir ban aibam ai dih.
Shipara dei ban don ka jingiaieit, jingiasngewthuh jingmut bad ban kren donakor. Ym dei ban ïabishni ne ïathansi ha kano kano ka bynta. Dei ban kiar na ka jingiakajia, ne ïashoh ïadat. Haba ki kmie ki kpa ki ai jingbam ne kano kano ka tiar ba phylla, kin shim da ka jingkmen. Wat ju bam kangar ne bam pih ïoh raid noh.
Wat ju shong kli kti syaid ding ha dpei kum ka miaw ‘ñiangmat. Wat shim ne ai lyndet ne wat shim kynthet kum ka shrieh ne wat ai ne shim khap shympriah-’ ti. Wat ju shim da ka kti ka diang haba kti kamon ka biang. Wat ïaid ryngkang ne ïaid kaweh jaiñ nakhmat ba shong ba i khlem akor. Wat mlien ban biah pashait haei haei ïoh sied pynban ïa kiwei.
Na Rympei, ki kmie ki kpa ki ju ai ruh ka sneng ka kraw ïa ki khun, kumne kine:-
Haba wan kai mano mano ha la ïing dei ban ai jingshong jingsiang ne ka lyngknot. Ynda la ïashongkai, sa ïa song u kwai u tympew ne sa pynbud ka bam ka dih. Da peit ba u tympew ba ïa song, ym dei ban khylliap lyndet ne wat ju ai shun da i khmut tari. Wat pynkhih synsar ha ka jaka ba ki shong, hynrei nang sar sha ba lait ne sharud. Haba kiba wankai ki mih na ïing, ym dei ban khang ïa ka jingkhang mardor, ailad kin da leit kham pajih.
Haba leit kai sha ïing ki briew ym dei ban shong slem palat, ynda la dep ka kam dei ban wan noh. Wat pynmlien ban shang bun tyngkong ïing. Haba leit rung haïing ki briew dei ban da khot nabar la ki don briew ne em.
Long barobor kiba jai jai ha ka jinglong bad haba kren ïano ïano kren da thew. Wat leh atlukhi ne mlien khong khong, ne wat mlien bishni ne wat peit mat sniew ïano ïano. Long uba ïar jingmut jingpyrkhat. Haba shem jynjar ki kha ki man ne ki lok ne ki marjan marpa wat ju tyngkai met ne bynnud por dei ban leit mihkhmat bad ïarap.
Kum ki nongbylla sngi lada kyrni than ha ka leit khwai, ka jyntah te ka biang hynrei u khaw te la duna. Wat ju dih than ïa ka kyiad namar ha ka ka donlang ka um bad ka ding. Wat brai than ïa ka khalai, lada ym ïashah bok ka kamai kajih kan ringswai.
Kum ki briew ngim lah ban im marwei. Ngi don ka imlang sahlang. Ngi don ki paralok kiba ha ka jingiadei kam ne ïaiaid ïa ïeng ngi lah ban sngewthuh ïa ka jinglong jong ki. Ki lok ki bun, hynrei ki lok bashisha ki don tang katto katne. Haba ïa leit jingleit ngim dei ban iehnoh ïa la ki lok, namar haba ïa leit lang ka don ka jingshngain.
Ha ka shongkha shongman, ki kynthei ki dei ban ap ïa ka por ka samoi. U rangbah u dei ban long uba la khlaiñ tyrpeng ban kit ïa kata ka briew ban tei ïa ka longïing longsem. Dei ban da kylli byrthew ïa ka jingïadei kur dei kha bad ym dei ban ïaid lyndet na ki kñi ki kpa ne kiba ha ïing ha sem. Ka shongkha shongman kam dei kaba shu pynbor hynrei kaba don ka jingiaieit bajanai bad ka jingïasngewthuh jingmut jong ki trai.
Ngi dei ban nang ka kynshew ka kyndiap, ym ban bam hati kit kulai. Kajingpynmyntoi bad jingtista haka kam batrei kapynïohnong. Ki nongkitnong, kiba trei kam barit ne kiba shongshakri ki dei ban kut jingmut ba kin sa long kynrad ïa ka kam ha ki sngi ba hadien.
Wat klet ïa la ka tynrai – kum ka ktien i Mei i Pa, ka shnong ba pynheh pynsan, ka riam ka beit bad ka dustur ka riti lajong. Dei ban kynmaw ïa ki jingsneng tymmen ba ai ki longshuwa manshuwa namar ki dei ki jingsneng jingkraw babha.
Ka jingkylli ka mih ba balei ki longbriew manbriew ka nanghiar bad ka Ri ka shong syier bad ka tlot ka swai. Kane ka dei lehse na ka jingtlot na la Rympei. Lada ka Rympei kaba long ka shlem saiñdur ka tlot ha ka sneng ka kraw ban tei ïa kaba bha, ki khun ynda ki la heh la san kim nang shuh ban burom ia ïa ki kmie ki kpa. Ka jingmut jingpyrkhat jong ki khun ka sting thew bad kim kheiñ snep ïa ki kyntien ki kmie ki kpa. Ngin shem bad ki khun khlem sneng ki ïaid shaneng sharum kum ki khun laitlan. Kumta ha shnong ha thaw ka sa mih ka jingsniew bad ka jingshong syier namar ki don kum kine ki khun laitlan ki bym shym kit khia ïa la ka kamram. Don pat ki kmie ki kpa kiba ai ka sneng ka kraw ba biang hynrei lada ki khun ki phai kynriang ym lah leh ei ei. Ha kaba kut dei ban phai sha U Blei Uba lah ban leh ei ei.
Ngi dei ban kynmaw ba lada ka Rympei ka long kaba khlaiñ ha ka sneng ka kraw ban tei ïa ka babha, ka don ka jingkyrmen ba ka shnong ka thaw bad ka Ri shityllup kan suk kan sain, kan roi kan bha ha ka jingim tipbriew ki khun samla. Dei ka Rympei ka shlem saiñdur ïa ka longbriew manbriew.



U Nongprat Lynti Ha Rilum Khasi U Swami Prabhananda

U Swami Lokeswarananda

KA JINGSDANG BARIT

Hadien ka jingiakren bad jingiapyni-lad la rai ba yn plie shuwa da ka skul miet na ka bynta kiba la tymmen bad la heh la san. Lada kane ka iaid shaphrang, yn sa plie sa ïa ka skul step na ka bynta ki khynnah rit. Ka long ruh kaba sngewtynnad ban kdew hangne, ba naduh ba sdang u Ketoki u la aiti ïa ka kam ha ki rangbah bad tymmen shnong ban rai ba ha kano ka rukom ka kam jong u ka dei ban long’ U la pynshai ruh ha ki ba kumba um shym la kwah jingsieW eiei na ki ïa kano kano ka kam kaba u trei, kim dei ruh ban khmih lynti ba un wan rah spah na shabar ri—kumba ka Balang Khristan ka la leh. U la batai ruh ha ki shaphang ki jingthmu ba ka Ramakrishna Mission ka la buh shuwa ban sdang ïa kano kano ka kam ha ino ino i jaka. U la kdew ba kan nym sdang ïa kano kano ka kam lymda ki trai shnong ki kwah lane iakynpham
lem ïa ka ha ka liang ka jingia aijing mut lang bad ka pisa tyngka. Ka ban sah jingkynmaW ka long ba ki Khasi jong ka shnong Shella wat la ki long kiba duk da kaba kyrmen ha la i jingioh barit jong ki na ka rep ka riang, ki la mynjur da kaba suk mynsiem ban iadon kti bad kit khlieh lang ha ka liang pisa tyngka katba ka hi ka dang neh. Hynrei kaba kham shon jingmut ka long ba haba ki shem ba u Ketoki hadien ka jingsah jong u bad u Mathuranath ar ne lai sngi, teng teng u la dei ban leit jingleit khlem bam khlemdih, téng teng ruh u bam katba lap katba shem. Kumta ki la tyrwa ïa u ka jaka shong jaka sah kaba kham thikna ha ing jong ki. Kim ju iawer ïa u ban iabam iadih ryngkat namar ba ki tharai ïa u kum kiwei pat ki Hindu kiba na rithor, ba un nym treh ban bam lang bad ki. Kumta ki la ai da u khaw, ki jhur bad kiwei kiwei ki jingdonkam ha kaba u Ketoki u la dei ban Shet ban tiew hi miet step. Ynda haba ki la shem ba um ju khein khyndiah ïa kano kano ka jingbam kaba la ai bad shet ma ki bad kum ban ong ba um ju niew-poh ne ibein ïa kano kano ka jaid ki la khot ïa u ban wan bam ja lang bad ki. U Ketoki ruh u la leit da kaba pdiang sngewbha ïa ka jingwer jong ki. Kane ka pyni ïa ka jingsdang jong ka jingiadei kum la uba ha ing ha sem kaba dap da ka ka jingieit, ka mon babha bad ka jingiashaniah iwei ïa iwei pat haduh kaba kut. Ka skul kaba u Ketoki u la plie ïa ka skul miet ka la roi shibun ha kaba u la hikai ktien Bangla ïa kito baroh kiba la heh la san. Ki ruh ki la nang ban kren katto katne kyntien khamtam eh ha ki iew ki hat bad kito ki Benga!i, ka khai pateng ruh ka ïa iaid bha hapdeng jong ki. Haba ka skul
ka la neh kumba katto katne bnai ki rangbah shnong ki la sngewdei ban plie sa ïa ka skul-step na ka bynta ki khynnah rit. Kumta la plie ïa ka kum ka jingpyrshang, ha kaba u Ketoki u la hikai. Tang hadien katto katne por. ka skul ka la roi shibun bad ka jingwan ki khynnah ka la nangbun nangbun kiba la wan ym tang ki khynnah Hindu hynrei wat ki khynnah khristan ruh namarba u Ketoki u la long u nonghikai batbit. U la dei ban trei shitom shibun namarba u la hikai artylli ki skul. Haba u lait por u la pyrshang ban pyntbit ialade ban nang ïa ka ktien jong ki bad ha kaba tip bad peit thuh ïa ki rukom im jong ki, ki riti-dustur, ki akor, ki rukom ngeit niam bad kiwei kiwei: de. U la rung man la ka thliew ing khlem da niew shiliang khmat iano iano, la ka dei Hindu ne Khristan, baduk ne bariewspah.


KA JINGTHMU KA KAM JONG U


U la pynshai ha ki baroh ba um shym la wan na ka bynta ka jingthmu ba shalyndet ne ban pynkylla Hindu ïa ki, la ha ka jingshisha ba lada uno uno uba long Hindu, u kwah ban tip shuh shuh ïa ka Niam Hindu u la kloi ruh ban iarap ïa u. Ka la pynsngewsih shibun ïa u ban ïohi ba ka jingkylla niam jong ki ka dei namar ki long kiba duk bad ba dangdum. Kaba kham ktah ïa u ka long haba u la ïohi ba kito kiba la kylla niam Khristan ki la sngew nongwei ïa la ka ri la jong. Hynrei un leh kumno tang ma u hi marwei pyrshah ïa kane? Kumjuh ruh, u sngew ba lada un pynkynduh jingmut ïa ki, kan long kum ban pynbor ha ka jingshaniah bad jingieit ïa u. Ki don kata ka jingsuba sniew ïa ki riewthor baroh kiba kwah ban pynkohnguh ïa ki ha ka jinglui lui bad jingngeit bieit jong ki. U la dei, namar kata ban pynsngewthuh shuwa ïa ki ba u long uba iapher jingthmu na kito baroh ki riewthor kiba ki la lap bad ïoh i. U la pynshisha ba um shym la wan ban khwan myntoi ialade shimet, hynrei ban iarap lem ïa ki. Dei kata kaba u kwah eh ban leh na ka bynta jong ki. Ha kawei pat ka liang u la sngewdonkam ban batai ha ki ïa ka jingthmu jong ka jingim jong u kum u Maharaj jong ka Ramakrishna Mission, u la khmih lynti ym da kaba khwan myntoi ialade namar kane kam ialam ïa u sha kata ka jingshisha ba kut tam kaba don ha ka jinglong niam.

KA JINGNANG ïA KA KTIEN KHASI


U Ketoki u la tip ba un nym lah ban iakren ïa kine ki kam baroh bad ki Khasi ne wat ban sngewthuh ïa ka jingmut jong ki, lymda u la lah ban kren bad nang bha
ïa ka ktien jong ki. Kumta u la pynleit ïa la ka jingmut jingpyrkhat baroh ha ka ban pyntbit ïa lade ha ka ktien Khasi. Ka jingkwah jong u kam shym la slem bad tang hapdeng lai bnai u la lah ban kren kum u Khasi hi bad ki briew baroh ki la ïa lyngngoh ïa ka jingnang jong u. Shen hadien, u la lah ban iakren iakhana tiak tiak ha ka ktien Khasi ha kino ki kam khamtam ha ka jingthmu kaba u don bad ki Khasi. Kito kiba la iakren bad iathuhkhana bad u ki la sakhi ïa ka jingnang jong u ïa ka ktien Khasi bad ïa ka rukom kren ïa ki kyntien khlem don jingbakla.


KA JINGMAHAM ÏA Kl KHASI

Da ka jingiakren iakhana jong u, um shym la kynshoit ïa ka jingpyrkhat jong ki ha kino kino ki rukom bakyrpang, Iait tang ban maham ïa ki pyrshah ïa ka jingduh noh jong ki ïa la ka hok kum ka jaidbynriew katba ki dang pyrshang ban ïoh ïa ka kabu babha, bad ki dei ruh ban ialeh dohim dohiap katba dang don ka por ha kane ka juk. Ha kawei ka liang u la kwah ïa ki ban nang iaid shaphrang da kaba bishar bniah bha ïa ki lynti badei ban iaid bad ban nym klet noh ïa la ki nongrim babha kiba ki la ïoh khamti naduh hyndai hynthai. U la kdew ruh ha ki ba kan long lehnohei ban im ne sahbieit marwei kumba ki la im mynshuwa. Ki dei ban tur shaphrang ban iashim bynta lang bad ki para-ri ban pyniphuh iphieng ïa la ka lawei jong ka ri. Barobor ki pynpaw ïa la ka jingartatien bad jingbymlah ban shaniah ïa la ka nusib ka ban sa jia lada kim pyrshang ban kiar na ka jingkulmar jong ka jingim ba la leit. U la batai ha ki ba ka
Jingirn kam shong ha kaba marwei, bad kam iah ruh ban jia wat ha kine ki juk kiba mynta, hynrei da kaba ianujor bad kaba bha la ka wan na kano kano ka phang, da kaba kyntait ïa ki jingshukor kiba pynthut ïa ka Jingbha ka ban sa jia.
Katba ki dang ïa shahshkor dngong ïa ki jingsneng jong u. Ki sngew kumba ki la ïoh shisha ïa ka jingim bathymmai wat la ki jingkren jong u kim da Shai bha. Ki la kohnguh ïa ki jingbthah jong u namarba ki sngewiadei ba ka long ka kam kaba khraw kaba u la shon Shap ha ka dohnud jong ki. Suki-pasuki ki la lah ban ithuh ïa u ba u long uba Pher jinglong na kito kiwei pat ki riewthor bad ki nongpyniaid ïa ka Balang Khristan, kiba la ialam ïa ki, khlem da kdew ïa kano kano ka lynti ba ki dei ban leh bad ban bat skhem ïa la ka jingshisha kum kawei na ki jaidbynriew babun.


(yn dang bteng…)